Những năm qua, triển khai thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, nhiều địa phương đã tích cực phối hợp, tập trung thực hiện các tiêu chí về cơ sở vật chất trường học và giáo dục và đào tạo. Đây được xem là một trong những đòn bẩy phát triển giáo dục vùng khó, góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, thúc đẩy phát triển bền vững.
Trong Bộ tiêu chí quốc gia về xây dựng nông thôn mới, giáo dục được cụ thể hóa ở hai tiêu chí quan trọng. Tiêu chí số 5 về trường học đặt ra yêu cầu các xã phải có trường lớp kiên cố, từng bước đạt chuẩn quốc gia về cơ sở vật chất, đội ngũ, hoạt động giáo dục. Cơ sở vật chất trường học phải bảo đảm an toàn, đủ phòng học, phòng chức năng, có khuôn viên xanh-sạch-đẹp. Tiêu chí số 14 về giáo dục và đào tạo, nhấn mạnh đến chất lượng phổ cập và xóa mù chữ.
Theo lãnh đạo Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Lạng Sơn, việc thực hiện hai tiêu chí này tại địa phương được triển khai đồng bộ và có lộ trình rõ ràng. Giai đoạn 2020-2025, ngành giáo dục đã tham mưu Ủy ban nhân dân tỉnh ban hành kế hoạch xây dựng trường đạt chuẩn quốc gia, gắn với kiểm định chất lượng hằng năm; đồng thời, hướng dẫn các cơ sở giáo dục, phối hợp chính quyền địa phương và trung tâm học tập cộng đồng duy trì, nâng cao chất lượng phổ cập, xóa mù chữ.
Triển khai tiêu chí số 5, Sở Giáo dục và Đào tạo Lạng Sơn đã phối hợp các ban, ngành rà soát, quy hoạch lại mạng lưới trường lớp; ưu tiên đầu tư cho những trường cận đạt chuẩn, gắn xây dựng trường chuẩn với công tác kiểm định chất lượng giáo dục. Nhờ đó, số lượng trường đạt chuẩn tăng đều qua từng năm. Tỷ lệ trường đạt chuẩn quốc gia đến cuối năm 2024 đã đạt 48,9%, tương ứng 315 trường. Tỷ lệ phòng học kiên cố đạt 92,8%, tăng hơn 15% so với năm 2020. Trong tổng số 538 trường ở các xã, có 354 trường đạt chuẩn cơ sở vật chất và 302 trường đạt chuẩn quốc gia, góp phần giúp hơn 95% số xã đạt tiêu chí số 5.
Song song với đó, tiêu chí số 14 về giáo dục và đào tạo được triển khai bằng nhiều giải pháp đồng bộ, cụ thể. Ngành giáo dục thường xuyên chỉ đạo rà soát, củng cố kết quả phổ cập mầm non cho trẻ 5 tuổi, phổ cập tiểu học và trung học cơ sở đúng độ tuổi; hằng năm tổ chức đánh giá, công nhận và nâng mức độ phổ cập, đồng thời, chú trọng công tác xóa mù chữ tại các xã vùng khó. Từ năm 2020 đến năm 2024, tỉnh đã nâng phổ cập tiểu học từ mức độ 2 lên mức độ 3, phổ cập trung học cơ sở từ mức độ 1 lên mức độ 2. Đến hết năm 2024, toàn tỉnh có hơn 95% số xã đạt chuẩn tiêu chí giáo dục và đào tạo.
Để tạo nền tảng cho những chuyển biến nêu trên, trong giai đoạn 2020-2025, ngành giáo dục Lạng Sơn được đầu tư lớn cho cơ sở vật chất. Tính đến cuối năm 2024, toàn tỉnh có 353 công trình trường học được sửa chữa, xây mới với tổng kinh phí hơn 1.453 tỷ đồng. Bên cạnh đó, ngành còn huy động được hơn 500 tỷ đồng từ nguồn xã hội hóa.
Không chỉ Lạng Sơn, nhiều địa phương khác cũng cho thấy sự chuyển biến tích cực của giáo dục gắn với xây dựng nông thôn mới. Tại Quảng Ninh, mạng lưới cơ sở giáo dục được bố trí đồng bộ, bảo đảm điều kiện học tập thuận lợi, an toàn cho học sinh. Phòng học, phòng chức năng đáp ứng yêu cầu tổ chức dạy học theo Chương trình giáo dục phổ thông; môi trường học đường xanh, sạch, đẹp; điều kiện sinh hoạt, chăm sóc sức khỏe học sinh ngày càng được cải thiện. Toàn tỉnh có 148/153 trường được công nhận đạt chuẩn quốc gia, chiếm 96,7%.
Ông Trần Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Đà Nẵng cho biết: Nhờ nguồn lực đầu tư từ Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, điều kiện dạy và học tại các xã miền núi cao trên địa bàn thành phố đã và đang được cải thiện đáng kể. Đây là cơ sở quan trọng góp phần thu hẹp chất lượng giáo dục giữa các vùng miền, đồng thời bảo đảm công bằng trong thụ hưởng dịch vụ giáo dục.
Thực tiễn tại các địa phương cho thấy, khi giáo dục được đặt ở vị trí trung tâm trong xây dựng nông thôn mới, những chuyển biến không chỉ dừng lại ở việc hoàn thiện trường lớp, mà còn lan tỏa tới chất lượng dạy học, cơ hội học tập và khả năng tiếp cận giáo dục của người dân, nhất là ở vùng khó khăn.
Theo báo cáo tổng kết 5 năm thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới ngành giáo dục giai đoạn 2021-2025, một trong những điểm nhấn rõ rệt là sự thay đổi về hạ tầng giáo dục. Năm 2020, tỷ lệ trường đạt chuẩn quốc gia ở mức 10,9%, đến năm 2024, con số này đã tăng lên 62,8%. Trên phạm vi cả nước, 87,5% số xã đạt tiêu chí về trường học, riêng vùng Đồng bằng sông Hồng đạt 100%, Đông Nam Bộ đạt 98%. Tuy nhiên, tại các tỉnh miền núi phía Bắc và Tây Nguyên, do hạn chế về điều kiện kinh tế và địa hình, tỷ lệ này vẫn thấp hơn so với mặt bằng chung.
Cùng với việc nâng cấp cơ sở vật chất, chất lượng giáo dục phổ thông cũng có bước tiến đáng kể. Công tác phổ cập được duy trì và nâng chất trên toàn quốc. Công tác xóa mù chữ ghi nhận chuyển biến tích cực. Tỷ lệ người biết chữ trong nhóm tuổi từ 15 đến 60 tăng từ 97,85% năm 2021 lên 99,1% vào năm 2025. Trong 5 năm, cả nước đã huy động hơn 261.000 người tham gia học xóa mù chữ, trung bình hơn 52.000 người mỗi năm.
Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2021-2025 là chương trình trọng điểm của Chính phủ, trong đó giáo dục giữ vai trò then chốt nhằm nâng cao chất lượng nhân lực và hoàn thành các tiêu chí về trường học, phổ cập, xóa mù chữ. Sau 5 năm triển khai, ngành giáo dục đã đạt nhiều kết quả tích cực; tuy nhiên, vẫn còn những thách thức về tính bền vững và sự chênh lệch giữa các vùng.
Thời gian tới, ngành giáo dục tiếp tục phát huy những kết quả đạt được, tập trung hoàn thiện cơ chế, chính sách về phổ cập, giáo dục bắt buộc, đào tạo nghề, xóa mù chữ. Các địa phương cần tăng đầu tư cho cơ sở vật chất, nhân lực, chế độ giáo viên, nhất là vùng khó khăn; cần đẩy mạnh chuyển đổi số, xây dựng hệ thống dữ liệu; huy động nguồn lực xã hội hóa, hợp tác công-tư, quốc tế; đồng thời phát triển văn hóa học tập suốt đời, gắn giáo dục với mục tiêu xây dựng nông thôn mới hiện đại, bền vững.
