Tình người làng muối

Muối đã là lẽ sống!

Người dân ấp đảo Thiềng Liềng (xã đảo Thạnh An, Thành phố Hồ Chí Minh) vẫn gọi cậu bé Nguyễn Quốc Khánh là “diêm dân trẻ nhất”. Bảy tuổi, Khánh thành thạo các công đoạn thu hoạch muối. Khánh cũng là thế hệ thứ năm trong đại gia đình diêm dân. Khi tôi hỏi nhà ông Năm Đổi (Nguyễn Văn Đổi), Năm Lâm (Nguyễn Ngọc Lâm)…, chị Út Lượm (Nguyễn Thị Ngọc Sương) - mẹ Khánh cười hiền: “Đó đều là các ông cậu. Xưa ông cố tôi mần muối bên Gò Công (tỉnh Tiền Giang cũ, nay thuộc tỉnh Đồng Tháp), rồi bốn người con của cố đưa con cái tới Thiềng Liềng khai hoang, mần muối tới nay”.

Cuối ấp, nhà ông Năm Đổi hướng ra đồng muối lộng gió. Nhắc đến những ngày hạt muối theo chân gia đình đến xứ này, ông Năm Đổi cho biết: “Hồi năm 1974, mấy anh em của ba tôi dắt theo con cái tới đây. Ngày đó giống như đi làm kinh tế mới vậy. Cha con, anh em, chú cháu chặt đước, chặt dừa khai hoang lấy đất dựng nhà lá, lấy ruộng mần muối. Gia đình tôi chỉ có chú Út ở lại Gò Công để chăm má”. Bà Năm Đức (vợ ông) nhớ: “Trước khi tôi lấy ổng đâu có biết mặt, vì ổng ở tuốt Thiềng Liềng. Tôi ở Gò Công với má chồng mấy năm rồi cũng qua đây”. Nói đoạn, bà Năm rưng rưng khi nhớ những ngày đại gia đình ông Năm nhờ hạt muối mà có tiền gửi về Gò Công xây cất nhà cửa, mua xe máy cho chú Út. Và cũng nhờ hạt muối mà ba trong sáu đứa con của ông bà được ăn học trong thành phố rồi lập nghiệp tại đây.

Ông Năm ít nói, cả ngày lụi cụi ngoài đồng muối - kể cả mùa mưa ruộng để trống trơn. Dường như với ông, ruộng muối không khác một thành viên trong gia đình. Sản lượng muối cha con ông thu hoạch được luôn cao nhất nhì Thiềng Liềng. Ông cười hiền: “Tôi là chi hội trưởng chi hội nông dân nên phải làm gương cho bà con chớ. Nhờ nghề muối mà gia đình tôi mới được như hôm nay. Nhờ hạt muối mà tôi thành nông dân giỏi của thành phố, được đi khắp nơi học hỏi kinh nghiệm sản xuất. Nghề muối cũng đang nuôi sống hai vợ chồng và gia đình của ba đứa con trai, thì mình phải biết ơn chớ”.

Ở xã Trí Hải, tỉnh Khánh Hòa (tỉnh Ninh Thuận cũ), bà Trần Thị Tân là tỷ phú diêm dân. Bà mua hai suất đất, dựng nhà lầu đều từ hạt muối. Bà không lớn lên cùng diêm nghiệp mà tham gia thanh niên xung phong rồi được nhà nước cử đi học Trường trung học Kỹ thuật Muối (nay là Trường cao đẳng Kinh tế và Công nghệ thực phẩm, đóng tại Hải Phòng). Khi thành lập các diêm trường ở khu vực Nam Trung Bộ, bà Tân cùng khóa 10 của trường đã học thêm sáu tháng - tại chính những vùng đất mở diêm trường - trước khi bắt tay vào thiết kế, xây dựng các cánh đồng muối rộng lớn như Đầm Vua, Vĩnh Hảo…

Hơn cả một nghề nghiệp, muối với bà là lẽ sống. Bà đã rời vị trí quản lý để trở thành một diêm dân thực thụ. Bởi bà nhận thấy sự lãng phí tài nguyên, sự thiếu hụt tri thức đang hạn chế hạt muối quên hương được vương xa. Người làm nghề tâm huyết là thế, nhưng cái khó cũng vấn bủa vây. Ngẫm ngợi và hành động, bà muốn tự tay làm ra những hạt muối đạt chuẩn, đúng quy trình khoa học. Bà nhớ: “Thời tôi làm kỹ thuật, mưa 50 mm vẫn thu hoạch muối như bình thường. Hễ trời mưa, là tất cả cán bộ kỹ thuật phải lao ra đồng muối, bất kể nửa đêm, rạng sáng để tháo nước ngọt ra khỏi ruộng muối thật nhanh. Vì chỉ cần tăng độ mặn lên 0.1 là đã tăng được 5% sản lượng”. Một đời gắn với muối mặn, bà luôn đau đáu với việc làm sao để diêm dân của cả vùng cùng phát triển, rồi kéo lớp trẻ trở về, bám đất, bám nghề. Bốn người con của bà Tân, thêm ba con dâu, rể - dù học đại học hay đã là viên chức huyện, bà cũng kéo về. Bốn người trực tiếp sản xuất cùng mẹ, hai người phụ trách giao vận, con gái út nhận quảng bá, giới thiệu sản phẩm muối đa dạng lên các sàn thương mại điện tử…

Điểm tựa sinh thái Thiềng Liềng...

Đồng muối Thiềng Liềng hôm nay là trọng tâm của Dự án Mô hình Du lịch Cộng đồng Thiềng Liềng, do Sở Du lịch Thành phố Hồ Chí Minh, Viện Nghiên cứu phát triển Kinh tế và Du lịch (ITERD) và các hộ dân trong ấp triển khai từ năm 2022. Thiềng Liềng đã được du khách bình chọn là một trong 10 điểm đến thú vị của thành phố. Bà Nguyễn Thị Bạch Tuyết từ Đồng Nai về làm vợ ông Năm Lâm. Tình yêu, sự gắn bó với nghề muối của gia đình nhà chồng đã ngấm sang bà. Vừa đứng đầu Hợp tác xã Du lịch Cộng đồng Thiềng Liềng - điều phối hoạt động đón, dẫn khách đến các hộ thành viên, bà Tuyết vừa mày mò chế biến để hạt muối xứng tầm góp mặt vào sản phẩm du lịch của ấp.

Ở Thiềng Liềng, diêm dân không chỉ thu hoạch từng “hạt ngọc trời” mà còn vun bồi đất ruộng, dòng nước, hàng cây. Bà Tuyết vẫn nhớ buổi họp dân đầu tiên của dự án du lịch học tập: “Mình không làm du lịch kiểu xô bồ. Phải giữ được chất đất và người Thiềng Liềng. Nói với khách về hạt muối, là phải nói được cả về rừng đước, về cách dân mình giữ đất, giữ nước như giữ một phần máu thịt”. Từ đó, mỗi hộ tham gia hợp tác xã đều đồng thuận: giữ nền ruộng hoàn toàn tự nhiên, không xả nước thải xuống rạch, dọn rác định kỳ, giữ sạch bờ ruộng… Bà Tuyết nói: “Không có môi trường tốt thì muối dễ hư, nước dễ bẩn. Nhưng làm sạch không chỉ vì muối. Mình còn muốn giữ được cá, cua, ba khía - thứ hồi nhỏ đi ra đồng một buổi là có cả rổ mang về. Giờ tụi nó đã trở lại”.

Ở Sa Huỳnh, hạt muối cũng gắn với hành trình đi rồi trở về của những người từng nghĩ phải rời quê mới “nên người”. Ông Ngô Điệp - diêm dân giỏi nhất vùng - từng đưa ba con vào thành phố học hành, làm việc, nhưng rồi lại lặng lẽ trở về và nhận ra: Để “nên người”, đôi khi phải biết về với cội nguồn. Trở lại đồng muối quê nhà, ông Điệp không chỉ là người làm nghề, mà còn là một trong những hạt nhân lan tỏa tinh thần sinh thái, bền vững, cộng đồng tại Sa Huỳnh. Gặp cô cử nhân Luật Phạm Hồng Thắm, người rời phố về quê lập nghiệp - vực dậy nghề muối quê hương, cũng là người sáng lập thương hiệu muối Sahu - ông Điệp dần được truyền cảm hứng, rồi toàn tâm theo đuổi hướng làm muối sạch, thủ công gắn với bảo tồn môi trường. Từ những ngày đầu cùng nhau dọn rác ngoài đầm, trồng cây đước, đến khi đón những đoàn khách đầu tiên tới học tập, ông Điệp đều âm thầm góp sức. Hạt muối, với ông không chỉ là sản phẩm, mà là một thực thể sống: phải chăm chút từ nước, nền đất đến không khí. Làm du lịch cộng đồng, hướng dẫn học sinh hiểu về rừng, về muối, về sinh thái - ông nói, đó là “việc gây dựng nền tảng tương lai”.

Không chỉ người dân, mà cả những nhà nghiên cứu, những người lặng lẽ đồng hành cùng cộng đồng cũng dành trọn tâm huyết cho vùng đất muối. Trong số ấy, có Tiến sĩ Chu Mạnh Trinh - nhà sinh thái học từng gắn với thành công của Khu Bảo tồn biển Cù Lao Chàm và nhiều làng nghề truyền thống như Nam Ô, Sa Huỳnh…

Với ông, nếu không giữ được hạt muối nguyên bản, thì bản sắc của mắm - cũng sẽ nhạt phai. “Hạt muối không chỉ là sản phẩm, mà là kết tinh của đất, nước, nắng, gió và cả ký ức cộng đồng”, ông chia sẻ trong một buổi học ngoài đồng muối Sa Huỳnh. “Ở đó có sự thích nghi của con người với thiên nhiên, có tri thức chắt lọc qua bao đời. Khi học sinh được tự tay làm muối, nghe kể chuyện nghề, nếm vị mặn mà thanh ấy, là khi các em tiếp nhận tri thức văn hóa bằng cả giác quan và trái tim”.

Tiến sĩ Trinh, ông Điệp, bà Tân hay diêm dân ấp Thiềng Liềng… đều hiểu, giữ hạt muối hôm nay, là giữ lại cả một hệ sinh thái của ký ức và tương lai. Và cứ thế, từ những hạt mặn trắng tinh, một tương lai bền vững đang được ươm mầm ■