Kỳ 2: Ánh đèn dập tắt hệ sinh thái thủy sinh (Tiếp theo và hết)

Nhưng, những ánh đèn đêm trên quá nhiều tàu thuyền đi kích điện và trên các khu vó lưới mắt nhỏ (các hành vi trái phép)… đã và đang tàn sát hệ sinh thái thủy sinh quý giá nơi đây.

Kích điện, vó đèn “thắp” lên quá nhiều bi kịch

Hàng đêm, nhiều đối tượng đeo đèn pin đi tận diệt các loài bằng nguồn điện có công suất cực lớn; họ giăng các bóng đèn siêu sáng để dụ các loài thủy sản tụ về rồi “vét” sạch bằng một lần cất vó; họ đội đèn pin, khoác súng có kính ngắm hiện đại hoặc súng đạn ria hoa cải đi săn chim nước bán cho các nhà hàng đặc sản.

Theo các chuyên gia, hiện nay, thứ đang tàn sát hệ sinh thái của hồ chứa khổng lồ hàng tỷ mét khối nước kia một cách phổ biến nhất, gây ra những hệ lụy đau lòng nhất chính là kích cá và vó đèn. Theo tập tính tự nhiên, giữa đêm đen, cứ có ánh sáng là cá tụ về bơi xoay tròn kiếm ăn. Nên, các đối tượng thường dùng các bộ lưới rất lớn (thậm chí đến 500m²/bộ) với mắt lưới rất bé để bắt giết cả cá sơ sinh, cá giống mà các cơ quan, đơn vị vừa thả xuống với mục đích tái tạo nguồn lợi thủy sản cho cộng đồng. Mọi thứ cứ dường như “công khai” thế, trong khi, tội “Hủy hoại nguồn lợi thủy sản”, có mức phạt tù cao nhất lên đến 10 năm.

Đặc biệt đáng sợ là kích điện. Họ mua ắc-quy và các thiết bị bán tràn lan trên mạng xã hội, kích nguồn điện lên công suất cực lớn, dòng dây “dí” xuống nước, giết chết các loài và ấu trùng của chúng (kể cả dưới sâu vài chục mét nước) trong tích tắc. Dòng điện tàn hại cả rong rêu đáy hồ. Giết chết chính người sử dụng và người chung quanh.

Trả lời phỏng vấn chúng tôi, ông Đào Việt Long, Giám đốc Trung tâm Phát triển Cộng đồng nghề cá (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), đã phải gọi cách đánh bắt trên là “sự lãng phí khủng khiếp”, là bi kịch lớn của việc tái tạo nguồn lợi thủy sản hiện nay. Ông Long ám ảnh với cảnh những người ích kỷ dùng vó đèn bắt cá con, cá giống về làm phân bón cho cây trồng (“cá phân”).

Khảo sát ở các hồ thủy điện trên sông Đà (hồ Hòa Bình, hồ Sơn La, hồ Lai Châu); rồi hồ thủy điện Tuyên Quang, chúng tôi đều thấy: ban ngày vó đèn công khai nối đuôi nhau chi chít như những “nền nhà” tre nứa vuông vức tọa lạc trên mặt nước. Nhiều vó đèn ở hồ Tuyên Quang, hồ Hòa Bình đã lắp đặt lâu năm, kiên cố đến mức nhóm chúng tôi đi bộ lên các cạnh của khung vó mà vẫn thong dong. Cây xanh cỏ dại phủ kín quanh các “lâu đài” nổi trên mặt nước xanh thẳm.

Đêm, cảnh kéo vó sáng tưng bừng, đủ loại cá, với đủ kích cỡ bị hút theo nguồn sáng (trong đó có nhiều cá giống, cá chưa kịp lớn) rồi đồng loạt bị bắt giết. Bà con hồn nhiên bảo: Hầu như chưa bao giờ thấy ai ngăn chặn việc lắp đặt và vận hành vó đèn, các quy định của Luật Thủy sản họ không hề biết. Họ “tự hào” giới thiệu về công dụng của vó lưới mắt nhỏ và tính hiệu quả của việc thắp đèn điện công suất lớn.

Vừa qua, trong chuyến đi theo đoàn (nòng cốt là công an xã Yên Thành) phá vó đèn, ngăn chặn nạn dùng kích điện (các hình thức đánh bắt vi phạm Luật Thủy sản hiện hành), chúng tôi đo từng mắt lưới bé xíu, chứng kiến các vi phạm tràn lan. Trước đó, hồi chưa sáp nhập, chúng tôi đi với lãnh đạo UBND huyện, Công an huyện Yên Bình, đi phá vó đèn, bắt kích cá. Đêm, leo lên các hệ thống kè tre gỗ nổi trên mặt hồ cao vút, vài thanh niên lực lưỡng quay tời được dựng kiên cố trên đảo, ngoài hồ vó lớn từ từ cất lên. Các loài cá lấp lánh trắng bụng giãy giụa bị dồn dần về một góc. Vô số cá chỉ bé bằng đầu bút bi đã bị bắt. Cả chục triệu con cá giống thả xuống hồ Thác Bà trong năm 2025, chi phí mất hơn 10 tỷ đồng, để rồi quá nhiều cá giống chưa kịp lớn phục vụ việc khai thác hợp pháp của bà con, đã bị bắt về làm “cá phân” hoặc làm thức ăn nuôi cá lồng bè.

Tràn lan vó đèn kiên cố, to kềnh càng, cho nên, chỉ riêng việc phá hủy chúng trên hồ nước mênh mông đã phải rất công phu, tốn kém. Những chiếc xà lan khổng lồ của lực lượng chức năng, tiêu tốn lượng xăng nhiên liệu rất lớn, đi ngày này qua ngày khác, để phá các hệ thống khung vó bằng sắt, hàn xuống tận đáy hồ. Phải sử dụng các mỏ neo sắt lớn, ném, ngoắc vào các hệ thống khung vó trái phép rồi tăng tốc chiếc xà lan chở đá khổng lồ. Tiếng giàn vó đổ rồm rộp, ca nô của các lực lượng tiến vào, ẩy đổ các khung gỗ, phá hủy hệ thống lưới rộng vài trăm mét vuông.

Kết quả là, chỉ trong đúng một tháng, tính từ 17/9/2025, đã có tới 155 cái vó đèn “hoành tráng”, phong rêu, bao năm gần như công khai vi phạm suốt đêm ngày kia bị phá dỡ. Song đến cuối tháng 1/2026, đi khảo sát một ngày trên hồ, chúng tôi vẫn chứng kiến nhiều “biến thể” của vó đèn, khi mà các đối tượng dìm vó và dây tời dưới hồ, giấu cọc và tời trong rừng cây trên đảo, để bí mật tiếp tục tận diệt thủy sản.

“Siêu kích cá” giá 140 triệu đồng, mỗi đêm “hạ sát” hơn 400 kg cá

Các đối tượng đã giở đủ trò chửi bới, thách thức, dọa dẫm, mua chuộc những người thực thi nhiệm vụ. Anh H (người xã Yên Thành), một thành viên tuần tra bảo vệ thủy sản trên hồ Thác Bà cho chúng tôi xem video quay lại cuộc nói chuyện qua mạng xã hội giữa H và một phụ nữ trẻ tên là H. Cô nàng đã nhiều lần gọi điện tỉ tê, gạ gẫm, với mong muốn “bao giờ có kế hoạch ra quân phá vó đèn thì cho em xin một cái tin nhắn” (ý nói báo trước để “nàng” tẩu tán). Và ít lâu sau, H (lúc này “hiện ra” chính là Nguyễn Thị H, SN 1989, người xã Bảo Ái kế bên) cùng chồng bị bắt quả tang đang vận hành tới ba cái vó đèn “tận diệt” thủy sản vào ngày 18/12/2025.

Chiếc xà lan to lớn chuyên đi nhổ vó đèn bị các đối tượng đổ nước lã vào khoang máy làm cho tê liệt. Anh C (xã Yên Thành), vào cuối tháng 1 này, khi gặp chúng tôi, cho biết: Vì tham gia phá vó đèn và bắt kích cá vi phạm, nên đồi cây keo anh trồng nghi bị các đối tượng phá mất hàng trăm gốc để dằn mặt. Một chiếc thuyền máy trị giá khoảng 10 triệu đồng của H, khi tham gia xử lý các vi phạm kia, khả năng cao đã bị các đối tượng “dìm” (phá hủy) mất để trả thù. Các sự việc trên đều đã được cấp báo tới cơ quan công an.

Nếu các vó đèn chỉ tận diệt thủy sản theo lối bắt tất cả “cá lớn cá bé”, còn chừa lại ấu trùng tất cả các loài thủy sản khác và “sinh cảnh” chung quanh, thì kích điện đã hủy diệt tất cả. Mỗi khi ngón chân cái của ngư dân nhấn nút công tắc điện trên thuyền, là cả hệ sinh thái thủy sinh chung quanh đều bị hủy diệt. Con cá nào không bị ngất, bị chết, cũng nổi trắng bụng và bị tóm.

Mới đây, làm việc với chúng tôi, Trung tá Nguyễn Tiến Trung, Đội trưởng Đội Cảnh sát Giao thông Đường thủy số 2, Công an tỉnh Lào Cai cho biết: “Trong khoảng 6 tháng qua, đã có 13 vụ đánh cá bằng kích điện bị chúng tôi xử lý. Có đêm, một kích điện trị giá 140 triệu đồng, đi “giết” tới 400 kg cá. Họ lái tàu thuyền rẽ nước và bỏ chạy rất nhanh, chúng tôi phải ngụy trang bằng cách mua đèn tuần tra giống hệt đèn của các toán kích cá. Rồi chúng tôi sử dụng súng, đạn nổ uy hiếp, mới bắt được họ”. Trả lời chúng tôi, lãnh đạo Công an xã Yên Thành, tỉnh Lào Cai, cho biết: Từ giữa năm 2025 đến tháng 1/2026, riêng công an xã nhà, đã có 75 lượt cán bộ chiến sĩ tham gia phá dỡ 64 hệ thống vó đèn trái phép.

Bên cạnh việc ngăn chặn việc hủy hoại hệ sinh thái thủy sinh kể trên, mới đây, các cơ quan chức năng, đặc biệt là Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã có nhiều văn bản, thông báo ý kiến chỉ đạo về việc đánh thức giá trị quý báu của các hồ chứa tỷ khối ở khắp Việt Nam (như nhiều quốc gia khác đã làm và rất thành công). Hiện đề án về chiến lược phát huy giá trị tổng thể của các hồ chứa Việt Nam đã được đệ trình lên cơ quan có thẩm quyền xem xét phê duyệt. Chúng tôi sẽ còn tiếp tục trở lại vấn đề này và thông tin sớm nhất đến với bạn đọc ■

Việc bảo vệ đa dạng sinh học, tái tạo các loài thủy sản ở các hồ chứa cần sự vào cuộc hơn nữa của chính quyền các địa phương. Đồng thời, cần tuyên truyền, tập huấn kỹ để đưa bà con quanh các khu vực hồ chứa lớn vào “làm ăn tập thể” theo mô hình. Bà con cùng giám sát, bảo vệ và hưởng lợi từ nguồn lợi to lớn của các hồ chứa khổng lồ”.

TS Trần Đình Luân,
Cục trưởng Thủy sản và Kiểm ngư
(Bộ Nông nghiệp và Môi trường)