Muốn thử “vào vai” người Mỹ để viết về Việt Nam

Nhà văn Nguyễn Phan Quế Mai bộc bạch dễ thương khi giới thiệu “Dust Child” (được dịch là “Đời gió bụi”) cuốn tiểu thuyết thứ hai của mình tại Việt Nam.
Phóng viên (PV): Từ một nhà thơ có nhiều năm tìm tòi với thơ tự do và những trang tản mạn, du ký, điều gì đưa chị đến với tiểu thuyết?

Nhà văn Nguyễn Phan Quế Mai: Về Hà Nội ra mắt sách lần này, tôi vô cùng xúc động. Tôi nhớ những lần đọc thơ tại sân thơ Văn Miếu, với bao nhiệt huyết và niềm tin vào thơ. Thật hạnh phúc khi tôi được tiếp tục trên con đường mình đã chọn. Tôi luôn nghĩ hai tiểu thuyết của tôi, “The Mountains Sing” (Sơn ca) và “Dust Child” (Đời gió bụi) là những bài thơ dài. Viết tiểu thuyết giúp tôi sử dụng ngôn ngữ thơ của mình để kể các câu chuyện dài hơn và bao quát hơn, đi sâu hơn vào những chủ đề khó, qua trải nghiệm của nhiều nhân vật.

PV: Tại sao chị lại quyết định viết tiểu thuyết bằng tiếng Anh?

Nhà văn Nguyễn Phan Quế Mai: Là một người viết, tôi muốn thử sức mình với nhiều thể loại. Sáng tác bằng tiếng Anh đòi hỏi tôi phải “lột xác”, phải nỗ lực hết sức mình để có thể bước ra với thế giới. Tôi nhớ một lần, tôi đã đến thư viện thành phố New York (Mỹ) và tìm được một quyển sách dày liệt kê tựa đề hàng chục nghìn quyển sách từng xuất bản về Việt Nam. Hầu hết các quyển sách đó được viết bởi người nước ngoài và về chiến tranh của Mỹ ở Việt Nam, trong đó người Việt hầu như không có tiếng nói. Vì thế, tôi quyết định sẽ sáng tác bằng tiếng Anh để dành lại tiếng nói của người Việt trong dòng văn học viết bằng tiếng Anh về Việt Nam. Nhiều tác giả Mỹ cũng đã vào vai người Việt trong quyển sách họ viết về Việt Nam và với “Đời gió bụi”, tôi làm điều ngược lại - tôi vào vai một cựu binh Mỹ - một người cựu phi công máy bay trực thăng. “Đời gió bụi” nói về trải nghiệm của những người con lai Việt - Mỹ, vì thế nhân vật chính còn có một người con lai da đen và hai cô gái phải đánh đổi tuổi xuân của mình để cứu giúp gia đình.

PV: Điều gì đã thôi thúc chị bắt tay vào sáng tác tiểu thuyết này?

Nhà văn Nguyễn Phan Quế Mai: Để viết cuốn tiểu thuyết thứ nhất - “The Mountains Sing” (Sơn ca) - một tiểu thuyết về sự thăng trầm của lịch sử Việt Nam qua số phận của ba thế hệ trong một gia đình người Việt - tôi đã quyết định nghỉ việc để đầu tư toàn bộ thời gian vào việc thu thập thông tin và sáng tác. Viết xong, không tìm được người đại diện và nhà xuất bản, tôi suy sụp.

Nhưng rồi một ngày, vào năm 2015, tôi đọc báo và thấy câu chuyện của một người cựu binh Mỹ trở lại TP Hồ Chí Minh với một album ảnh trên tay. Ông ấy cầm tập album, đi trên đường phố và hỏi mọi người có biết cô gái trong những bức ảnh không. Đó là người yêu cũ của ông và nhiều năm trước ông đã bỏ đi khi cô có thai. Ông muốn tìm lại người yêu cũ và con của mình để bù lại lỗi lầm.

Xúc động trước câu chuyện đó, tôi quyết định phỏng vấn những người lính Mỹ đi tìm con. Ngày 6/9/2015, bài báo của tôi với nhan đề “Tiếng gọi của quá khứ” được báo Tuổi trẻ cuối tuần đăng tải. Bản điện tử của bài báo hiện có trên trang Tuổi trẻ Online với tựa đề: “Tìm lại những đứa con bị ruồng bỏ ở Việt Nam”. Bài báo dựa trên những cuộc phỏng vấn mà tôi đã thực hiện với các cựu binh Mỹ - những người từng có con với phụ nữ Việt khi tham chiến ở Việt Nam và quyết định tìm con sau rất nhiều năm. Nói chuyện với họ, tôi cảm nhận được sự đau đớn, dằn vặt khôn nguôi. Tôi viết bài báo, với ước mong giúp họ tìm được những đứa con từng bị bỏ rơi. Tôi đã có rất ít hy vọng về kết quả của bài viết, bởi câu chuyện về hành trình tìm con của những người cựu binh này đã được báo chí trong nước và quốc tế đăng tải. Họ cũng đã thử ADN nhưng vô vọng. Nhưng rồi phép mầu đã xảy ra. Bài báo đã trực tiếp và gián tiếp giúp một số người đoàn tụ với nhau sau hơn 46 năm, nhưng sự đoàn tụ đó không chỉ có hạnh phúc mà còn rất nhiều niềm đau.

Hạnh phúc và niềm đau của các nhân vật mà tôi phỏng vấn cho bài báo này cũng như trong dự án nghiên cứu tiến sĩ của tôi về đề tài những người con lai Mỹ ở Việt Nam đã thôi thúc tôi sáng tác “Đời gió bụi”. Theo ước tính, hàng chục nghìn người con lai Mỹ đã được sinh ra trong chiến tranh. Hoàn cảnh, số phận của họ và của cha mẹ họ mỗi người mỗi khác. Để có cái nhìn bao quát hơn về tâm tư, tình cảm của họ, tôi đã tham khảo nhiều tài liệu, bao gồm các quyển sách, các bộ phim, phim tài liệu. “Đời gió bụi” là một tác phẩm hư cấu, nhưng tôi viết nó dựa trên rất nhiều thông tin thu thập được trong quá trình nghiên cứu.

Tôi đã dành rất nhiều năm để phỏng vấn và thu thập tư liệu từ nhiều nguồn, từ báo chí, phim ảnh, sách vở… và muốn đưa tư liệu vào trong tác phẩm một cách sinh động, không khô khan. Điều đó đòi hỏi tôi phải có can đảm đọc và nhớ, rồi nhập tâm để viết mà không quá phụ thuộc vào tư liệu. Tôi rút ra bài học là việc viết tiểu thuyết giống như việc làm vườn. Tư liệu càng nhiều, mảnh vườn càng màu mỡ. Người viết cần những kỹ năng sáng tác để gieo hạt trên mảnh vườn đó, khiến cây tiểu thuyết đâm rễ, mọc thân, cành và lá. Nhưng rồi cái cây tiểu thuyết ấy sẽ chết nếu không có bạn đọc. Bạn đọc chính là những người tưới tắm và vun trồng cây tiểu thuyết đó, khiến cây đơm hoa, kết quả. Để “Đời gió bụi” có được cuộc sống, tôi rất biết ơn độc giả của mình.

PV: Bằng cách nào mà cuốn sách này đã đến với bạn đọc nhiều nước, thưa chị?

Nhà văn Nguyễn Phan Quế Mai: Năm 2017, khi đã dành 2 năm sáng tác “Đời gió bụi”, tôi mở hộp thư điện tử và nhận được thư của cô Julie Stevenson, một đại diện văn học rất giỏi - người đã giúp bán bản quyền tiểu thuyết “Cảm tình viên” của nhà văn Nguyễn Thanh Việt. Tôi đã gửi bản thảo tiểu thuyết đầu tay, “Sơn ca”, cho cô ấy. Cô ấy đã đọc và nói với tôi trong thư “Tiểu thuyết khiến tôi rất xúc động. Tôi không muốn đặt nó xuống, dù chỉ một giây phút, mặc dù đây là một câu chuyện rất đau đớn”. Cô ấy ngỏ lời làm đại diện văn học cho tôi và chỉ một thời gian ngắn sau, cô ấy bán được bản quyền tiểu thuyết cho nhà xuất bản (NXB) Algonquin Books - một NXB rất uy tín có trụ sở tại New York. Họ mua bản quyền phát hành toàn cầu và có một bộ phận chuyên bán bản quyền đi các nước. Hiện nay, họ đã thương thảo thành công bản quyền cho 18 ngôn ngữ.

Hiện sách đã được dịch và xuất bản sang 14 thứ tiếng (Ý, Đức, Pháp, Hà Lan, Thụy Điển, Tây Ban Nha, Croatia, Phần Lan, Séc, Bồ Đào Nha, Đan Mạch, Nga, Sri Lanka và tiếng Việt). Bản tiếng Việt (Nhã Nam và NXB Phụ nữ Việt Nam) do tôi dịch cùng dịch giả Thiên Nga. Thời gian tới, sách sẽ được xuất bản với tiếng Na Uy, Macedonia, Thổ Nhĩ Kỳ và Romania. Có thể nói, sách của tôi đến được nhiều nơi vì tôi có những NXB tốt đầu tư bài bản cho việc dịch và phát hành. Tôi vô cùng biết ơn điều đó.

PV: Xin cảm ơn chị!