Phóng viên (PV): Thưa anh, cuốn tiểu thuyết lần này bao chứa nhiều sự kiện, liên quan đến một lượng tư liệu không nhỏ về Chủ tịch Hồ Chí Minh trong tháng ngày Bác là thượng khách của Chính phủ Pháp và phái đoàn Việt Nam dự hội nghị Fontainebleau; về các nhà lãnh đạo, quan chức của thực dân Pháp với nhiều toan tính; về mưu đồ của nhiều phe phái ở Việt Nam trong những năm 1946-1949… Anh dành thời gian, công sức như thế nào cho khối thông tin lịch sử dày dặn đó để xây dựng nên các nhân vật và diễn biến chính trị, lịch sử trong tác phẩm này?
Nhà văn Thiên Sơn: Có lẽ sự tác động tạo nên mối quan tâm của tôi đã đến từ thời còn là sinh viên đại học. Nhà văn Sơn Tùng là bác họ của tôi. Từ khi là sinh viên đại học, được qua lại nhiều năm với ông, tôi được thấm tình yêu của ông với Bác Hồ, mối quan tâm của ông với sự nghiệp của Người và nhiều sự kiện, nhân vật lịch sử liên quan. Ông khuyến khích, động viên tôi rất nhiều về mảng đề tài này. Cũng may mắn qua bác tôi mà tôi được gặp Đại tướng Võ Nguyên Giáp, rồi cụ Lê Giản - Giám đốc Nha công an Việt Nam đầu tiên và một số vị lãnh đạo tiền bối, các nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa, những người từng sống và làm việc bên cạnh Bác Hồ. Qua đó được nghe kể về kỷ niệm của các cụ những năm tháng hoạt động cách mạng. Từ những ngày đó, tôi đã nghĩ, có thể sau này sẽ viết về Hồ Chí Minh và một thời kỳ lịch sử hào hùng của đất nước.
Sau hơn 20 năm từ ngày ấy, tôi chính thức bắt tay thực hiện công việc của mình về đề tài lịch sử và hình tượng Hồ Chí Minh. Lúc đầu, tôi định viết về Bác Hồ từ thời điểm năm 1911 khi Bác ra đi tìm đường cứu nước. Tư liệu nghiên cứu đã sẵn sàng. Nhưng tôi buộc phải suy nghĩ lại. Nếu viết về một khoảng thời gian dài như vậy mình dễ bị sa vào dàn trải, trong khi tiểu thuyết đòi hỏi sự lôi cuốn, kịch tính. Cuối cùng, tôi chọn đi sâu vào giai đoạn từ Cách mạng Tháng Tám năm 1945 về sau. Đó là một giai đoạn đầy ắp sự kiện, có thể làm bật lên những vấn đề tư tưởng của thời đại và để lại những ấn tượng sâu sắc. Mấy chục năm qua, về thời kỳ này, ta đã có nhiều cuốn hồi ký của các tướng lĩnh, văn nghệ sĩ, nhưng còn ít nhận được sự quan tâm của các nhà văn ở góc độ sáng tác.
Cuốn tiểu thuyết “Gió bụi đầy trời” của tôi in lần đầu năm 2020 (và năm 2021 Nhã Nam và NXB Hội Nhà văn tái bản) tập trung vào nhiều sự việc trong quãng thời gian chuyển mình vĩ đại của dân tộc năm 1945-1946. Lần này với “Cuộc phân tranh” tôi bám theo những diễn biến cam go, những cuộc đàm phán căng thẳng, các lựa chọn khắc nghiệt và nóng bỏng từ năm 1946 đến 1949 để dựng lên một bức tranh rộng lớn, phức tạp đầy bi hùng trong lịch sử dân tộc. Từ đó, nói lên khát vọng hòa bình, tài trí, bản lĩnh của Chủ tịch Hồ Chí Minh và cũng là đại diện cho dân tộc Việt Nam trong thế kỷ 20.
PV: Như vậy sẽ còn nhiều sáng tạo mới trên nền những biến động lịch sử mà độc giả có thể chờ đợi trong thời gian tới?
Nhà văn Thiên Sơn: Hiện tôi đang viết sang cuốn thứ ba rồi, dự kiến hoàn thành trong năm 2026. Cuốn này nói về giai đoạn 1950-1956 với nhiều sự kiện lớn lao, để lại những dấu ấn đậm nét trong lịch sử dân tộc.
Dự án sách bộ về lịch sử của tôi dự định sẽ gồm 5 cuốn, tái hiện bức tranh lịch sử dân tộc từ 1945 đến những năm 70 của thế kỷ 20. Mong bạn đọc đón chờ và đón nhận. Bản thân tôi qua quá trình đào xới, tích lũy và nghiền ngẫm, thấy những năm tháng “gió bụi đầy trời” hiểm nghèo đó có thật nhiều vấn đề mang tầm thời đại để soi chiếu đến hôm nay.
PV: Đọc cuốn tiểu thuyết “Cuộc phân tranh”, tôi thấy cuốn hút với chuỗi đối thoại giữa các “thủ lĩnh” trong lịch sử, như những cuộc chiến đấu trên bàn đàm phán. Có thể nói, anh đã mạnh dạn xây dựng hình ảnh, ngôn ngữ của không ít các nhân vật ở các phe đối địch với Chính phủ của nước Việt Nam non trẻ, với lực lượng Việt Minh. Qua đó giúp cho các vấn đề được nhìn nhận nhiều chiều. Từ đâu anh tìm đến lựa chọn này?
Nhà văn Thiên Sơn: Thời kỳ đầu của đất nước ta sau Quốc khánh 2/9/1945, có rất nhiều mối nguy, đã được ví như “nghìn cân treo sợi tóc”, ta phải đối mặt với thù trong, giặc ngoài, các đảng phái khác tìm cách chống phá Việt Minh và phía bắc quân Tưởng Giới Thạch tràn vào, phía nam quân Anh, quân Pháp trở lại. Thực dân Pháp quyết quay lại xâm lược nước ta lần nữa. Biết bao mưu đồ, toan tính giăng ra như những cái bẫy khổng lồ. Còn Bác Hồ và Chính phủ ta thì kiên quyết bảo vệ thành quả cách mạng nhưng cũng cực kỳ khéo léo, uyển chuyển trong xử trí tình hình. Ở đây, tôi muốn nhấn mạnh vào tinh thần hòa hiếu, mong muốn hòa bình của phía ta. Còn các bên thì hết sức hoặc chống phá hoặc tìm mọi cách áp đặt, lấn tới. Đó là những mâu thuẫn có tính thời đại. Và tôi muốn tái hiện nó qua những cuộc đối thoại, trong đó, mỗi nhân vật ở phía ta hay thực dân Pháp và các đảng phái khác, đều có những lý do, mục đích của mình. Bác Hồ vì lợi ích dân tộc mình để đấu tranh. Còn về phía Pháp, Đông Dương được xác định là thuộc địa vô cùng quan trọng với họ trong việc duy trì vị thế một cường quốc. Hay Vua Bảo Đại, rồi Quốc dân đảng cũng đều vì mục tiêu và lợi ích của mình… Những cuộc đối thoại sẽ làm toát lên những mục đích, mưu đồ đó, cũng như cho thấy quan điểm, suy nghĩ và cả hành động của các nhân vật.
Tôi không muốn nhìn các sự kiện lịch sử cũng như các nhân vật lịch sử bằng những thiên kiến mà cố gắng vượt lên để phân tích lịch sử một cách khách quan. Người đọc, qua tác phẩm sẽ rút ra những suy nghĩ của mình.
PV: Cùng với ấn tượng về các cuộc đối thoại, tôi còn cảm thấy lật những trang sách như đang đưa người xem qua các cảnh phim!
Nhà văn Thiên Sơn: Tôi có nhiều năm làm báo, làm phê bình trong lĩnh vực điện ảnh. Có lẽ vậy chăng mà bút pháp điện ảnh ảnh hưởng đến tôi khá nhiều. Trong tác phẩm này tôi áp dụng lối viết chuyển cảnh liên tục, tạo cho người xem cảm nhận như bước vào những không gian đối thoại và hành động giữa các tuyến nhân vật. Thực tình, tôi đã tiết giảm lời dẫn, giảm bớt vai trò của người dẫn truyện. Thay vào đó là sự luân chuyển điểm nhìn, sử dụng các lời thoại như nhân tố thúc đẩy câu chuyện, tạo nên sự đa dạng trong cách nhìn nhận và phản ánh lịch sử.
PV: Nhưng vẫn có thể thấy rằng, giữa mọi nhân vật, thì Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn luôn là nhân vật trung tâm?
Nhà văn Thiên Sơn: Đúng thế! Điều này đã thể hiện qua 2 cuốn tiểu thuyết và sẽ tiếp tục trong những tập còn lại. Như mối quan tâm, nung nấu của một số nhà văn đi trước viết về Bác, tôi tìm cách truyền tải, thể hiện những hình dung của mình về Người. Tư tưởng, khát vọng hòa bình của Bác là giá trị quý báu cho hôm nay và mai sau. Phải thấy rằng, trong cảnh “nước sôi lửa bỏng” 80 năm trước, tinh thần đại đoàn kết dân tộc là điều mà Bác và Việt Minh đã thiết tha muốn lấy làm sợi dây kết nối mọi lực lượng. Bác yêu con người, luôn muốn hòa bình cho người dân Việt Nam và trân trọng người dân tiến bộ Pháp. Thậm chí Bác còn tranh thủ tận dụng mọi cơ hội để thuyết phục chính kẻ thù của nước ta khi đó, nhằm tránh cho dân tộc một cuộc chiến tranh. Có điều lịch sử đã đi theo một hướng khác bởi khi đó có quá nhiều dã tâm xâm lược Việt Nam.
Và đến hôm nay ta vẫn thấy rằng, khát vọng hòa bình của dân tộc, nguồn cội đại đoàn kết, được biểu hiện qua con người Hồ Chí Minh chính là vẻ đẹp cốt lõi của cuộc cách mạng vĩ đại mà dân tộc ta đã thực hiện.
PV: Xin cảm ơn nhà văn Thiên Sơn! Mong chờ những trang viết tiếp theo của anh về những tháng năm trường kỳ, khốc liệt và anh hùng của dân tộc!
Nhà văn Thiên Sơn: "Bộ sách của tôi bây giờ vẫn chỉ mới ở giai đoạn đầu. Còn nhiều điều phức tạp, những sự kiện gay cấn, những chuyển động lớn lao của lịch sử sẽ dần dần được tái hiện. Tôi hy vọng mọi việc sẽ xuôi thuận để sau khoảng 5 năm nữa, sẽ có một bộ trường thiên tiểu thuyết về một thời đại hào hùng và bi tráng của dân tộc trong thế kỷ 20".
