Trong bối cảnh phát triển công nghiệp văn hóa đòi hỏi những nguồn lực sáng tạo không thể phủ nhận, cuộc trò chuyện dưới đây với đại diện nhóm - Nhà nghiên cứu Vương An Nguyên là cách để chúng ta thấu hiểu và đồng hành cùng những người trẻ tuổi trong lĩnh vực này.
Phóng viên (PV): Tính chất liên ngành, xuyên ngành trong nghiên cứu khoa học, trong đó có xã hội nhân văn là xu hướng tất yếu gần đây, có vẻ như nó đã thể hiện rõ ngay trong mô hình hoạt động và nhân sự của “Tản mạn kiến trúc” từ khi thành lập?
Nhà nghiên cứu Vương An Nguyên: Ngay từ buổi đầu, đối tượng nghiên cứu của dự án cũng như mối quan tâm của tôi và bạn bè đều là di sản kiến trúc dân dụng tại miền nam Việt Nam. Đây là một đối tượng giàu sức sống, nằm trong mạng lưới phức hợp các mối quan hệ về lịch sử, kỹ thuật xây dựng và quan hệ xã hội, và có thể được nhìn nhận như những hiện tượng sống của ký ức học. Vì vậy, từ năm 2019, chúng tôi đã lựa chọn phương pháp khảo sát thực địa, đồng thời khuyến khích các thành viên tiếp cận đối tượng nghiên cứu theo đúng chuyên môn của mình. Có người xem xét tiến trình biến đổi của kiến trúc qua các lớp trầm tích lịch sử, người khác đi sâu vào kỹ thuật xây dựng, hoặc truy vết các diễn ngôn thời đại còn có thể được tái diễn giải trong từng chi tiết kiến trúc. Việc tiếp cận cùng một đối tượng từ nhiều góc nhìn chuyên ngành không phải lúc nào cũng suôn sẻ. Hệ thống thuật ngữ, cách diễn đạt và khung lý thuyết có thể khác nhau nhưng về cơ bản, cho đến nay, chúng tôi vẫn duy trì được tiếng nói chung trong các nghiên cứu đã công bố và các dự án đang vận hành.
PV: “Ký ức học” trong chuyên ngành anh được đào tạo cũng như đang theo đuổi có thể hiểu là gì?
Nhà nghiên cứu Vương An Nguyên: Tôi tiếp cận lĩnh vực nghiên cứu Ký ức học (memory studies) bắt đầu từ những năm cuối thời sinh viên, nó như một lời giải cho tôi trong con đường nghiên cứu vẫn còn dài đằng đẵng phía trước. Khi đó, vào cuối năm 4 đại học khi bắt đầu tìm hiểu về nghệ thuật và kiến trúc Việt Nam, tôi gần như bất lực. Không có đủ sách vở, không có nhiều nguồn tài liệu giấy khả dĩ tiếp cận; phần nghiên cứu ấy buộc phải tạm dừng. Cho đến khi tôi đọc được một nghiên cứu của GS Nora Taylor, cựu hiệu trưởng Fulbright Việt Nam và là học giả về lịch sử nghệ thuật Việt Nam… Cô đã nhận ra vấn đề thiếu tư liệu và quyết định thực hiện phương pháp phỏng vấn và hồi cố. Từ sau khi đọc nghiên cứu của cô, tôi học hỏi được rằng, những phần ký ức và lịch sử bị khuyết của tiến trình nghệ thuật Việt Nam có thể được tiếp cận và bổ sung thông qua phương pháp điền dã tại các địa bàn di sản, quan sát tham dự cùng cộng đồng dân cư, và đối với tôi thì tôi còn bổ sung thêm khuynh hướng của Ký ức học (memory studies) vào các nghiên cứu của mình.
PV: Lối tiếp cận này đã giúp anh và cộng sự thấu hiểu di sản kiến trúc dân dụng miền nam ra sao?
Nhà nghiên cứu Vương An Nguyên: Từ năm 2019 đến nay, tôi đã dành nhiều thời gian để tìm hiểu về hệ thống di sản kiến trúc dân dụng miền nam không chỉ ở tư cách vật thể, mà còn như nơi lắng đọng tri thức bản địa, ký ức cá nhân và ký ức tập thể, cũng tìm hiểu về những đứt gãy, gián đoạn của lịch sử xã hội. Trong các công trình ấy, tôi thấy hiện lên cả những ước mơ về “an cư lạc nghiệp”, những hoài vọng thầm lặng về một bản sắc từng phản kháng sự áp đặt của văn hóa từ thực dân, loại trừ những biểu tượng thuộc địa để hướng tới những giải pháp kiến trúc mang bản sắc dân tộc.
Kiến trúc dân dụng và ký ức người dân vẫn là một khoảng trống lớn trong bản đồ nghiên cứu hàn lâm đương đại. Với tôi, việc nghiên cứu chúng không chỉ là hành trình truy tìm ký ức, mà còn là một nỗ lực tái kiến tạo những chiều sâu bị khuất lấp trong lịch sử văn hóa Việt Nam.
PV: Tên gọi dự án hoặc sự kiện của nhóm thường rất hình ảnh, cuốn hút như “Tản mạn kiến trúc”, “Năm năm tháng tháng”…?
Nhà nghiên cứu Vương An Nguyên: “Tản mạn kiến trúc” là cái tên từ thời kỳ đầu của dự án, thể hiện ý tưởng sơ khai là những “ghi chú” còn lại trên các công trình di sản mà nhóm tìm được trên khắp khu vực nghiên cứu trải rộng ở miền nam. “Ghi chú” này là những văn tự còn lại trên bao lam, văn ngôn của các gia đình, hay dấu vết thời gian trên công trình.
“Năm năm tháng tháng” thì do tôi tổng hợp hình dung cùng mọi người để đặt, cái tên này cũng chỉ là muốn gợi một phong vị bình yên về năm tháng sẽ trôi qua, mọi vật đều sẽ đổi thay, chỉ mong cứ có thể bình lặng mà sống.
Dự án cũng hay đặt những cái tên nhỏ cho các chuỗi chương trình như “Bách bộ” là chương trình về chuyến đi dạo phố hay thăm các công trình di sản. Lời chúc của “Bách bộ” là đi và ngắm nhìn qua những lớp trầm tích dày lên cùng lịch sử, để biết đâu sẽ thấy chúng ta đang được ở trong không gian giàu thẩm mỹ ngay cả khi những công trình không ngừng đổi thay… Đi như thế là đi giữa cả không gian và thời gian!
PV: Anh có thể chia sẻ một số dự án của cá nhân hoặc nhóm sẽ triển khai thời gian tới?
Nhà nghiên cứu Vương An Nguyên: Tôi và nhóm “Tản mạn kiến trúc” dự kiến sẽ triển khai một số dự án về ký ức đô thị, tiếp tục theo đuổi nghiên cứu về kiến trúc và văn hóa đương đại. Chúng tôi với công việc nghiên cứu chỉ mong kế tục di sản nghiên cứu của các tiền bối, và có duyên để gìn giữ những gì còn có thể từ hình ảnh, câu chuyện, bản vẽ xây dựng, ký ức của các công trình… Mong sẽ nhận được sự ủng hộ và đồng hành của quý độc giả!
PV: Chân thành cảm ơn anh!
