TS Vũ Thị Minh Hương, Phó Chủ tịch Ủy ban Ký ức thế giới - UNESCO khu vực châu Á - Thái Bình Dương, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, đã chia sẻ với Thời Nay.
Phóng viên (PV): Từ góc độ chuyên gia về Văn thư Lưu trữ, đồng thời là Ủy viên trong các hội đồng từ cấp quốc gia, khu vực và quốc tế của UNESCO, bà có lời khuyên gì cho các cá nhân, gia đình đang mong muốn xây dựng hồ sơ di sản từ bộ sưu tập cá nhân của mình?
TS Vũ Thị Minh Hương: Điểm đặc biệt của Chương trình Ký ức thế giới của UNESCO là các cá nhân, gia đình, dòng họ đều có quyền trình hồ sơ đề cử để xem xét ghi danh. Vì thế, tiêu chí chính của chương trình là giá trị của di sản. Với tư cách là Phó Chủ tịch Ủy ban Ký ức thế giới UNESCO Khu vực châu Á - Thái Bình Dương, đồng thời là một trong 14 Ủy viên của Ủy ban Tư vấn quốc tế, khi thẩm định tôi thấy các hồ sơ trình UNESCO hiện nay rất phong phú. Chúng không chỉ đến từ các cơ quan lưu trữ, thư viện, bảo tàng mà còn từ các gia đình, cá nhân. Tại Việt Nam, đã có hồ sơ “Mộc bản trường học Phúc Giang” và “Hoàng Hoa sứ trình đồ” do gia đình dòng họ Nguyễn Huy ở Can Lộc, Hà Tĩnh trình và đã được ghi danh là Di sản tư liệu Khu vực châu Á-Thái Bình Dương.
Tôi nhận thấy các cá nhân, các nghệ sĩ nên có ý thức gìn giữ bản thảo, tài liệu, tác phẩm ngay từ đầu. Trường hợp nhạc sĩ Hoàng Vân là một thí dụ rất đáng trân trọng: Ông giữ gìn cẩn thận từ những mẩu giấy, thư viết tay gửi cho nhạc sĩ Nguyễn Văn Tý, đến cả bản thảo giáo trình âm nhạc… Ông vừa viết thư pháp, vừa ký họa rất giỏi. Tất cả những tư liệu đó hiện đều nằm trong bộ sưu tập cá nhân. Sau khi ông mất vào tháng 2/2018, con gái ông - TS Lê Y Linh - đã bắt tay vào việc thu thập, tổ chức sắp xếp tư liệu và bảo quản. Điều đó cho thấy, ngoài việc đáp ứng tiêu chí của UNESCO, công sức của gia đình, của chính nghệ sĩ trong việc lưu giữ tư liệu là yếu tố cực kỳ quan trọng. Nếu không có những tài liệu này, sẽ không thể xây dựng được hồ sơ di sản cho nghệ sĩ hay cho cha ông của mình. Do đó, ý thức lưu trữ trong mỗi gia đình là nền tảng để di sản được gìn giữ và phát huy lâu dài.
PV: Nhìn lại hành trình tư vấn và kinh nghiệm của chị với Bộ sưu tập của nhạc sĩ Hoàng Vân mới được ghi danh gần đây, liệu có những đặc điểm nổi bật nào trong cách tiếp cận và xử lý hồ sơ này mà các đơn vị khác có thể học hỏi?
TS Vũ Thị Minh Hương: Tiêu chí ưu tiên chính là giá trị toàn cầu đối với không riêng gì một bộ hồ sơ mà với toàn bộ 120 hồ sơ của kỳ xét ghi danh lần này. Nếu như hồ sơ của quốc gia nào không đáp ứng được tiêu chí tiên quyết này đều sẽ bị gửi về để bổ sung và chứng minh cho rõ. Do vậy, khi Ủy ban chấm, chúng tôi xem xét tiêu chí này rất kỹ càng. Sau khi vượt qua vòng đánh giá đầu tiên, hồ sơ tiếp tục được đánh giá dựa trên các tiêu chí khác như cân bằng giới, sự phong phú, đa dạng và tính đầy đủ của bộ sưu tập. Thực tế, khi Ủy ban Tư vấn quốc tế xem xét hồ sơ, họ không đi sâu vào quy trình sắp xếp các loại hình tài liệu như nghiệp vụ lưu trữ truyền thống. Đối với Chương trình Ký ức thế giới, mục tiêu là đánh giá tổng thể của bộ sưu tập, không phải đánh giá quy trình nghiệp vụ lưu trữ. Việc lưu trữ, tổ chức tài liệu hoàn toàn do chủ sở hữu quyết định, có thể lưu tại gia đình, để trên giá sách, trong hộp carton hoặc chuyển đến ký gửi tại trung tâm lưu trữ để bảo quản. Song việc được bảo quản trong một môi trường chuyên nghiệp, đáp ứng điều kiện bảo quản sẽ là điểm cộng cho hồ sơ đề cử.
PV: Không chỉ các gia đình nghệ sĩ mà ngay cả một số cơ quan, tổ chức lưu trữ, thư viện, bảo tàng… nếu có những bộ sưu tập đủ sức nặng và có cách tiếp cận đúng đắn thì hoàn toàn có thể tham gia việc đệ trình hồ sơ đề cử di sản tư liệu. TS có thể chia sẻ rõ hơn về điểm nhấn quan trọng nhất trong việc xây dựng hồ sơ đề cử?
TS Vũ Thị Minh Hương: Hiện nay, rất nhiều gia đình nhạc sĩ, nghệ sĩ… bày tỏ mong muốn xây dựng hồ sơ để trình UNESCO. Tuy nhiên, tôi muốn nhấn mạnh rằng, các tác phẩm ca ngợi đất nước hay các lãnh tụ - dù có ý nghĩa lớn tại Việt Nam - vẫn cần phải làm rõ được “giá trị đối với cộng đồng quốc tế” thì mới đủ điều kiện xem xét. Những yếu tố như giá trị lịch sử, mức độ ảnh hưởng xuyên biên giới mới là chìa khóa.Với các bộ sưu tập dự định trình trong tương lai, tôi khuyên các gia đình, tổ chức hay cơ quan nên tiến hành đánh giá sơ bộ thật kỹ. Nếu hồ sơ không đạt được những tiêu chí cốt lõi đó, thì cần cân nhắc kỹ trước khi trình lên Hội đồng Di sản Văn hóa quốc gia hoặc các chuyên gia tư vấn. Không nên vội vàng xây dựng nếu chỉ dựa trên số lượng hay cảm xúc cá nhân, bởi các tiêu chí của UNESCO là rất rõ ràng và hướng đến tầm ảnh hưởng quốc tế của một sưu tập.
PV: Xin trân trọng cảm ơn bà đã dành thời gian chia sẻ!
