Khó đong đếm giữa "còn" và "mất"
Nhà nghiên cứu mỹ thuật cổ Nguyễn Đức Bình (Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm, Bộ VHTTDL), người khởi xướng sự hình thành của Nhóm Facebook Đình làng Việt, Trưởng Ban tổ chức triển lãm Đình làng Việt, Những điều còn - mấtchia sẻ, dù kinh phí Nhà nước hằng năm đầu tư cho bảo vệ và tôn tạo di tích khá nhiều nhưng do số lượng di tích bị xuống cấp quá lớn nên nguồn tiền này không thể đáp ứng nổi. Trong khi đó, các nguồn lực xã hội hóa lại chủ yếu đổ vào các công trình tôn giáo, tâm linh tín ngưỡng. Và đình làng, nơi chứa đựng vô số giá trị độc đáo về kiến trúc, điêu khắc, văn hóa, lịch sử của người Việt thì lại rất ít được quan tâm.
Đặt ra hai thái cực "còn" - "mất", nhóm tổ chức không có ý tưởng phân định, cân đo về sự còn, cái mất trong văn hóa đình làng. "Chủ yếu chúng tôi muốn thể hiện một thông điệp tới người xem: Hãy níu giữ những gì còn lại trước khi chúng dần tan biến. Đó là những đường nét điêu khắc đang bị thời gian tàn phá, những giá trị kiến trúc cổ kính đang bị con người hủy hoại; những mái đình, vì cột - kèo đang xuống cấp, mục ruỗng... Đó là những diễn xướng dân gian truyền thống đang dần biến mất; không gian văn hóa đình làng dần thu hẹp... Tất cả vẫn còn hiện hữu, nhưng cũng đang dần tan biến", nhà nghiên cứu Nguyễn Đức Bình tiếc nuối.
Khắc họa ranh giới mong manh của "còn" và "mất" bởi thế cũng trở thành ý tưởng nhân văn của triển lãm. Hơn 100 hình ảnh cùng nhiều tư liệu sống động, những lát cắt, hơi thở của văn hóa đình làng sẽ hiện hữu chân thực trong không gian của cuộc triển lãm này. Song song với những hình ảnh về giá trị kiến trúc, điêu khắc, giá trị không gian văn hóa đình làng, triển lãm cũng trưng bày nhiều hình ảnh về các di tích đang xuống cấp, đang bị hủy hoại bởi thiên nhiên và con người. Công chúng sẽ có cơ hội tận mắt chứng kiến không ít hình ảnh mà tự thân chúng là lời kêu cứu về nguy cơ xuống cấp của các giá trị di sản đình làng như: Đình Cổ Chế chờ được trùng tu; Cổng đình Đông Viên đang xuống cấp trầm trọng; Điêu khắc đình Đông Viên đang bị xâm hại bởi thiên nhiên và thời gian; Tượng tiên nữ "gãy cánh" ở đình làng...
Chất keo gắn kết bằng tình yêu di sản
Điều may mắn của Đình làng Việt chính là chất keo gắn kết được tạo nên từ tâm huyết và tình yêu di sản. Triển lãmĐình làng Việt, Những điều còn - mấtchính là tâm huyết của gần 4.000 thành viên trong nhóm. Mỗi người một góc nhìn, nhưng bao trùm tất cả là khát khao gìn giữ, phát huy những giá trị truyền thống dưới mỗi mái đình trong cuộc sống hiện đại với nhiều biến đổi.
Đình làng đẹp, đương nhiên nhiều người biết. Nhưng đẹp như thế nào, đâu là những giá trị tinh hoa đích thực của đình làng, nơi đúc kết những giá trị nguồn cội để mỗi người con của làng dù phiêu bạt khắp bốn phương trời vẫn luôn tưởng nhớ... thì lại chưa chắc đã có nhiều người biết. Anh Nguyễn Đức Bình cho biết, triển lãm chủ yếu giới thiệu tinh hoa văn hóa Đình làng Việt bằng nhiều bức ảnh thực tế do các thành viên của nhóm sưu tầm tại nhiều làng, xã trên địa bàn vùng châu thổ Bắc Bộ như khu vực Tây - Nam Hà Nội (Hà Tây cũ), các tỉnh Bắc Giang, Bắc Ninh, Quảng Ninh, Hải Dương, Hải Phòng, Hưng Yên, Hà Nam, Nam Định, Ninh Bình... Đặc trưng kiến trúc đình làng, vẻ đẹp của kiến trúc và điêu khắc đình làng ở đình Tây Đằng, Lỗ Hạnh, Phù Lão, Chu Quyến, Đồng Kỵ, An Cố, Hương Canh; không gian văn hóa chung quanh ngôi đình Việt với các lễ hội, phong tục tập quán làng xã... sẽ là những tư liệu sống động giúp người xem có những góc nhìn toàn diện về các giá trị của Đình làng Việt.
Một nội dung song hành là các buổi diễn xướng dân gian khá thú vị: Hát xoan, Khúc hát đêm Hội làng, Chiếu chèo sân đình. Những năm qua, UNESCO đã công nhận nhiều di sản văn hóa phi vật thể của Việt Nam, trong đó có Quan họ, Ca trù, Hát xoan... Nhiều người mê đắm, nhưng ít ai thấu hiểu chính đình làng là cái nôi nuôi dưỡng các hình thức diễn xướng đó trong suốt nhiều thế kỷ. Bao đời nay, đêm hội làng rộn rã trống phách vẫn là một phần tiềm thức thiêng liêng trong ký ức của hàng triệu người dân Việt. Ba buổi diễn xướng dân gian trong khuôn khổ triển lãm với sự tham gia của Phường Xoan xã Hùng Lô, Việt Trì, Phú Thọ và CLB những người yêu di sản âm nhạc truyền thống, cùng những trao đổi, diễn giảng của các nhà nghiên cứu sẽ góp phần giúp công chúng hiểu và tiếp cận sâu hơn với các hình thức diễn xướng dân gian này.
Nội dung đặc biệt được đặt nhiều kỳ vọng là ba cuộc tọa đàm: Vai trò của báo chí truyền thông trong công tác bảo vệ, phát huy giá trị di sản (ngày 8-8); Di sản làng xã, còn và mất trong lòng nhân dân (ngày 16-8) và Đình làng Việt, Những điều còn - mất (ngày 22-8). Đình làng vốn hiền hòa, nhưng giờ đây lại trở thành căn nguyên của nhiều vấn đề thời sự nóng bỏng. Vì sao? Những câu chuyện được kể từ các chuyên gia nặng lòng với di sản văn hóa dân tộc sẽ góp phần trả lời cho câu hỏi này, bằng những nội dung thiết thực như: phía sau "điểm nóng" bảo tồn di sản, những nỗ lực bảo tồn làm tổn hại di sản, bảo tồn di sản và những cuộc tranh cãi bất tận, bảo tồn di sản và truyền thông - hướng tới một môi trường nhân văn...
Tượng tiên nữ bị gãy cánh ở đình Đông Viên. (Ảnh do nhóm Đình làng Việt cung cấp)
