1/Thực trạng ngày càng gia tăng về cả số lượng và mức độ nghiêm trọng của vụ việc. Nếu như trước đây, trẻ vị thành niên chủ yếu vi phạm các tội danh như trộm cắp, gây rối trật tự công cộng, thì giờ đây lại đa dạng hơn các tội danh như cướp tài sản, hành hung, giết người, hiếp dâm,...
Mới đây, gần 80 thanh, thiếu niên tổ chức hỗn chiến trên đường Nguyễn Văn Linh (quận Long Biên, Hà Nội) đã bị lực lượng chức năng khống chế và xử lý. Nhóm đối tượng này đem theo ống tuýp sắt gắn dao phóng lợn đi đánh nhau với một nhóm khác chỉ vì một mâu thuẫn nhỏ trên mạng xã hội. Điều đáng nói là, trong nhóm có rất nhiều đối tượng chỉ tầm 12-14 tuổi, nhiều đối tượng khi được hỏi về lý do tham gia thì chỉ nói rằng “cháu không biết” hay “bạn rủ thì đi”. Một câu trả lời có phần đơn giản và ngây ngô nhưng hậu quả đem lại vô cùng lớn.
Các vụ án do các đối tượng trong độ tuổi vị thành niên gây ra hầu như đều tự phát. Theo số liệu từ Công an thành phố Hà Nội, năm 2022 và sáu tháng đầu năm 2023, lực lượng chức năng đã điều tra, xử lý 99 vụ, làm rõ 1.458 đối tượng, trong đó có ba vụ với 31 đối tượng có hành vi điều khiển xe máy lạng lách, đánh võng, di chuyển tốc độ cao; xử lý hình sự 19 đối tượng. Đáng chú ý, có 34,8% đối tượng vi phạm dưới 16 tuổi, 46% từ đủ 16 đến dưới 18; đối tượng chủ yếu là học sinh THPT; có 23,5% trong số đó là học sinh đã bỏ học; hơn 96%, đối tượng chưa có tiền án, tiền sự. Cũng theo thống kê, 84% các vụ xuất phát từ mâu thuẫn cá nhân từ trước, sau đó các đối tượng lên mạng xã hội Facebook chửi bới, thách thức nhau.
Trung tá Bùi Nhật Quang, Phó trưởng Công an quận Hà Đông (Hà Nội) cho rằng, từng gia đình, từng sự quan tâm của bố mẹ đến các em là giải pháp quan trọng hàng đầu giúp các em phát triển về cả thể chất lẫn tinh thần hướng đến những giá trị thiện lành, để các em đi đúng hướng thì phụ thuộc vào rất nhiều vào gia đình và xã hội nơi các em sinh sống.
Phần lớn những người dưới 18 tuổi vi phạm đều sống hoặc trải qua cảnh gia đình tan vỡ, không nhận được sự quan tâm từ cha mẹ. Nhiều trường hợp cũng do gia đình chiều chuộng và đáp ứng quá đủ đầy khiến nhiều em cảm giác bị o bế, muốn thoát ra bằng cách đi ngược lại với kỳ vọng của gia đình, dễ sa vào tệ nạn và phạm tội. Môi trường xã hội quanh các em không văn minh, thường xuyên xảy ra bạo lực và có nhiều bạn bè xấu. Việc chứng kiến nhiều cảnh bạo lực hằng ngày từ môi trường sống đến các trò chơi, mạng xã hội dần sẽ để lại những mầm mống phạm tội trong suy nghĩ của các em. Một khi bị cuốn theo những lời rủ rê của bạn bè xấu tham gia phạm tội một lần, các em sẽ hình thành tâm lý coi thường pháp luật.
2/Hiện đã có hệ thống văn bản pháp luật liên quan đến trẻ em như: Quyền trẻ em, Luật Trẻ em, Luật Giáo dục… nhưng nhiều điều khoản còn mâu thuẫn và áp dụng chưa hiệu quả. Thực tế cho thấy, nhiều vụ án mặc dù để lại hậu quả nhưng không thể đưa ra xét xử chỉ vì người vi phạm mới chỉ ở độ tuổi 14-16. Điều 12, Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017 có quy định về độ tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự như sau: người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm, trừ những tội phạm mà Bộ luật này có quy định khác. Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm rất nghiêm trọng, tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, đơn cử như: tội giết người (Điều 123), tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác (Điều 134), tội hiếp dâm (Điều 141), tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi (Điều 142), tội cưỡng dâm (theo Điều 143)…
Bên cạnh vấn đề về pháp luật, việc quan tâm đúng mức của nhà trường, các cơ quan đoàn thể, chính quyền địa phương kịp thời cũng là điều cần lưu ý. Thay vì chỉ tập trung xử lý khi có vi phạm xảy ra thì đồng thời cần chủ động công tác phòng ngừa bằng cách quan tâm, thăm hỏi và tuyên truyền, giáo dục để các em hiểu rõ được một số luật cơ bản, những điều được làm và không được làm. Môi trường giáo dục bên cạnh việc truyền đạt kiến thức cũng cần đề cao việc rèn luyện kỹ năng sống, giáo dục đạo đức và tạo ra những môi trường sinh hoạt, vui chơi lành mạnh để thu hút các em tham gia.
Theo luật sư Đặng Văn Cường (Trưởng văn phòng Luật sư Chính pháp), hiện có 14 cơ quan, tổ chức liên quan đến trách nhiệm bảo vệ trẻ em. Cơ chế phối hợp giữa các cơ quan, tổ chức và chính quyền địa phương đạt hiệu quả cũng là một cách bảo vệ, giáo dục trẻ em vị thành niên tránh xa con đường vi phạm pháp luật. Đặc biệt cần tăng cường theo dõi các em trên không gian mạng - nơi phát sinh vô số các hội nhóm độc hại và cũng là con đường nhanh chóng lôi kéo các em tham gia vi phạm pháp luật.
