Nằm ở thượng nguồn sông Sài Gòn, trải rộng trên địa bàn Tây Ninh, Thành phố Hồ Chí Minh và Đồng Nai, hồ Dầu Tiếng từ lâu đã được xem là công trình thủy lợi mang tầm chiến lược quốc gia. Không chỉ cấp nước, cắt giảm lũ, hồ còn trở thành “điểm tựa” cho chuyển đổi sản xuất nông nghiệp, bảo đảm an ninh nguồn nước và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội vùng Đông Nam Bộ.
Điểm tựa cho vùng Đông Nam Bộ
Hồ Dầu Tiếng đóng vai trò “nhà điều phối nước” khổng lồ cho vùng Đông Nam Bộ. Nằm ở khu vực hạ du, những đổi thay trong đời sống và sản xuất của người dân xã Lộc Ninh, tỉnh Tây Ninh cũng gắn chặt với dòng nước từ công trình này. Ông Nguyễn Hoài Phương, Chủ tịch UBND xã Lộc Ninh cho biết, nguồn nước ổn định từ hồ Dầu Tiếng đã tạo chuyển biến rõ nét trong sản xuất nông nghiệp địa phương. Nhiều diện tích trước đây chỉ canh tác một vụ nay đã chủ động sản xuất 2-3 vụ mỗi năm. Cơ cấu cây trồng cũng chuyển mạnh sang các loại có giá trị kinh tế cao như mãng cầu, sầu riêng và cây công nghiệp... Bên cạnh đó, nguồn lợi thủy sản từ lòng hồ góp phần tạo sinh kế, nâng cao thu nhập cho người dân vùng bán sơn địa. “Từ chỗ phụ thuộc nhiều vào thời tiết, đời sống người dân nay đã ổn định hơn, nhiều hộ từng bước vươn lên khá giả”, ông Phương nhấn mạnh.
Năm 2026 được dự báo tiếp tục xuất hiện nhiều hình thái thời tiết cực đoan, nguy cơ hạn hán và xâm nhập mặn gia tăng, càng cho thấy vai trò điều tiết quan trọng của hồ Dầu Tiếng. Ông Nguyễn Hữu Mạnh, Giám đốc Chi nhánh trạm đầu mối Dầu Tiếng - Phước Hòa, Công ty TNHH MTV Khai thác thủy lợi miền Nam cho biết, từ đầu năm đến nay, đơn vị đã điều tiết khoảng 500 triệu m³ nước phục vụ sản xuất và sinh hoạt. Hồ cũng duy trì dòng chảy sau đập để cải thiện môi trường, đẩy mặn cho hạ du sông Sài Gòn, trong đó hỗ trợ Nhà máy nước Tân Hiệp với lưu lượng 30-36 m³/s và bổ sung khoảng 43 triệu m³ nước ngọt cho khu vực ven sông Vàm Cỏ Đông.
Theo ông Mạnh, việc điều tiết được tính toán chặt chẽ nhằm bảo đảm nhu cầu sử dụng nước và ứng phó hiệu quả với hạn hán, xâm nhập mặn. Hiện công tác quản lý được hỗ trợ bởi hệ thống quan trắc tự động, giúp theo dõi, phân bổ nguồn nước hiệu quả, hạn chế lãng phí. Dự kiến đến cuối mùa khô năm 2026, mực nước hồ vẫn duy trì ở mức đáp ứng nhu cầu tối thiểu cho sản xuất và sinh hoạt.
Không chỉ phát huy vai trò trong mùa khô, hồ Dầu Tiếng còn là “lá chắn” quan trọng trong mùa mưa lũ, góp phần giảm thiểu nguy cơ ngập úng cho vùng hạ du. Cùng với đó, công tác kiểm tra đê bao, rà soát các điểm xung yếu cũng được thực hiện thường xuyên nhằm kịp thời xử lý khi có sự cố.
"Hồ Dầu Tiếng là nguồn nước chiến lược, đóng vai trò then chốt trong cấp nước sinh hoạt, sản xuất, đồng thời hỗ trợ đẩy mặn, cải thiện môi trường và giảm ngập. Thông qua các quy chế liên vùng, việc phối hợp giữa Thành phố Hồ Chí Minh và các địa phương với đơn vị quản lý hồ ngày càng chặt chẽ, giúp tối ưu hóa việc khai thác", ông Nguyễn Đức Vũ, Chi cục trưởng Thủy lợi Thành phố Hồ Chí Minh đánh giá.
Hướng tới phát triển bền vững
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và nhu cầu phát triển ngày càng cao, việc khai thác hiệu quả hồ Dầu Tiếng theo hướng đa mục tiêu đang trở thành yêu cầu cấp thiết. Theo ông Nguyễn Hoài Phương, cần có cơ chế đặc thù để phát huy đồng bộ các giá trị từ nguồn nước, mặt nước và đất bán ngập, thay vì chỉ tập trung vào tưới tiêu nông nghiệp. Trong đó, có thể kể đến các hướng phát triển tiềm năng như du lịch sinh thái, năng lượng tái tạo (điện mặt trời), nuôi trồng thủy sản và dịch vụ…
Đặc biệt, việc kết nối các tuyến du lịch đường thủy giữa hồ Dầu Tiếng với các điểm đến như núi Bà Đen hay khu vực Thành phố Hồ Chí Minh được kỳ vọng sẽ mở ra không gian phát triển mới, kéo dài thời gian lưu trú của du khách. Song song với khai thác, vấn đề bảo vệ môi trường nước cũng được đặt ra cấp thiết. Các chuyên gia khuyến nghị cần thiết lập vùng đệm bảo vệ nghiêm ngặt, kiểm soát chặt chẽ nguồn thải từ công nghiệp và chăn nuôi, đồng thời tăng cường giám sát chất lượng nước.
Ở góc độ khoa học, TS Phạm Văn Tùng, Viện trưởng Kỹ thuật biển, Viện Khoa học thủy lợi Việt Nam nhấn mạnh: Việc khai thác phải dựa trên dữ liệu quan trắc và dự báo chất lượng nước, nhằm bảo đảm vừa đáp ứng nhu cầu phát triển, vừa duy trì hệ sinh thái. Trong đó, kiểm soát nguồn thải từ thượng nguồn là yếu tố then chốt để hạn chế ô nhiễm tích tụ. Đồng thời, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong giám sát, vận hành để nâng cao khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.
Trong bối cảnh mới, khi yêu cầu về phát triển bền vững, thích ứng biến đổi khí hậu ngày càng cao, vai trò của hồ Dầu Tiếng càng trở nên quan trọng. Việc khai thác hiệu quả, quản lý chặt chẽ và phối hợp liên vùng sẽ là chìa khóa để công trình tiếp tục phát huy giá trị, đóng góp lâu dài cho an ninh nguồn nước và sự phát triển của đất nước.
