Cả hai đều có con đang học lớp 8. Một năm nữa mới thi vào lớp 10, nhưng kỳ thi dường như đã bắt đầu từ bây giờ. Không phải vì lo quá xa, mà vì họ hiểu “cuộc đua” này khốc liệt hơn cả kỳ thi đại học.
“Năm nay đã căng rồi, năm sau còn căng hơn”, một người nói.
Người kia gật đầu: “Nghe nói lứa sinh năm 2012 đông lắm. Lứa Rồng Vàng…”.
Theo thống kê, năm 2026, Hà Nội có gần 125 nghìn học sinh dự thi vào lớp 10, đông nhất từ trước tới nay. Trong khi đó, chỉ hơn 80 nghìn suất công lập. Ngay từ đầu, đã có hàng chục nghìn học sinh không có chỗ.
Nhưng đó chưa phải là đỉnh. Bởi theo dự báo, năm 2027, số học sinh tốt nghiệp THCS tại Hà Nội có thể lên tới gần 190 nghìn em - một con số tăng đột biến. Nếu không có sự thay đổi tương ứng về hệ thống trường lớp, “cửa vào” công lập sẽ còn hẹp hơn nữa.
Câu chuyện của hai phụ nữ trong bữa trưa nơi công sở phản chiếu một tâm thế chung của nhiều phụ huynh hiện nay: Lo từ sớm, bởi biết rằng không thể chờ đến lúc “nước đến chân mới nhảy”.
Ở một góc nhìn khác, áp lực ấy không chỉ nằm ở những người chuẩn bị thi, mà còn thể hiện ở những người không bước vào kỳ thi. Năm nay, trong khoảng 147 nghìn học sinh tốt nghiệp THCS tại Hà Nội, có tới khoảng 22 nghìn em không tham gia cuộc đua vào lớp 10 công lập. Tại TP Hồ Chí Minh, con số này là hơn 17 nghìn học sinh.
Những con số ấy thường được gọi là “phân luồng”. Nhưng khi đặt trong bối cảnh “cửa vào” bị giới hạn, chúng cũng cho thấy một thực tế khác: Có những lựa chọn chưa chắc đã hoàn toàn tự nguyện.
Nhìn rộng ra, đây không còn là câu chuyện của riêng Hà Nội. Tại TP Hồ Chí Minh, năm học 2026-2027, hệ thống 176 trường THPT công lập dự kiến tuyển hơn 117 nghìn học sinh, cùng với hơn 16 nghìn chỉ tiêu tại các trung tâm giáo dục thường xuyên - giáo dục nghề nghiệp và khoảng 1.200 chỉ tiêu từ các trường trực thuộc đại học. Trong khi đó, số học sinh tốt nghiệp lớp 9 lên tới hơn 169 nghìn em.
Khi những “cửa hẹp” xuất hiện ở nhiều đô thị lớn, thì áp lực không còn nằm ở đề thi, mà nằm ở chỗ học.
Vì sao lại thiếu chỗ học?
Câu trả lời không mới: Thiếu trường, thiếu lớp, thiếu giáo viên. Hà Nội hiện còn thiếu khoảng 1.000 trường học. Ở một số khu vực, có những phường “trắng” trường THPT công lập. Trong khi đó, dân số vẫn tăng, đặc biệt ở các khu đô thị mới, nơi các tòa chung cư liên tục mọc lên. Khi quỹ đất cho giáo dục không được chuẩn bị từ đầu, áp lực sẽ dồn lại vào những “cửa hẹp” như lớp 10. Và khi đó, thi cử buộc phải gánh một vai trò không thuộc về nó.
Có lẽ vì thế, câu hỏi “Tại sao thi lớp 10 lại căng thẳng hơn cả đại học?” đã chạm tới cách vận hành của cả hệ thống, nơi thi cử thay vì chỉ để đánh giá, lại đang phải làm thêm việc… loại học sinh.
Người lớn chúng ta đã chuẩn bị được bao nhiêu trường học cho một thành phố đang lớn lên nhanh hơn cả những gì nó có thể chứa đựng?