Đặc sản núi rừng
Khi cây rừng ra đọt non, kiến vàng bắt đầu làm tổ cũng là lúc vào mùa săn kiến vàng. Người Gia Rai tại Gia Lai thường đi từ sáng sớm, mang theo gùi, dao rựa, bao tải và găng tay. Họ men theo đường rừng, quan sát kỹ từng tán lá, nhanh tay bẻ cành đưa tổ kiến vào bao tải trước khi đàn kiến kịp tấn công. Một ngày đi rừng, thợ săn chỉ thu được vài lạng kiến vàng. Nhưng với họ, đó là thành quả quý giá, bởi đây không chỉ là nguyên liệu chế biến món ăn mà còn là nguồn thu nhập thêm cho gia đình.
Anh Rơ Châm H’Bưh, xã Ia Hrung cho biết, mỗi chuyến đi rừng luôn đầy thử thách, nắng gắt, đường rừng gập ghềnh, kiến hung hãn cắn rát cả tay nhưng với anh, đó lại là niềm vui. “Đi săn kiến vàng vất vả nhưng khi mang về chế biến muối, cả nhà quây quần bên bếp, ăn cùng thịt nướng, cá suối, thấy ngon miệng và ấm cúng. Khách dưới phố lên cũng thích thú, thường hay mua về làm quà”, anh chia sẻ. Ngày nhỏ, anh theo cha vào rừng, học cách nhận biết tổ kiến, cách bẻ cành nhanh gọn để tránh bị kiến tấn công. Giờ đây, anh truyền lại kinh nghiệm cho con trai, để thế hệ sau vẫn giữ được kinh nghiệm của cha ông. “Có hôm đi cả buổi chỉ được nửa ký kiến, nhưng khi rang lên, mùi thơm lan khắp nhà, cả làng đến xin nếm thử. Người Gia Rai chúng tôi coi muối kiến vàng như món quà của rừng, vừa để ăn, vừa để nhớ về cội nguồn”, anh nói.
Kiến vàng sau khi bắt về được rửa sạch, phơi một nắng rồi rang cùng muối hạt, ớt và đôi khi thêm sả. Thành phẩm là muối kiến vàng có vị chua thanh, cay nồng, béo ngậy, mặn dịu như một sự hòa quyện khó quên. Người Gia Rai thường dùng muối kiến vàng để chấm thịt bò một nắng, cá suối nướng, rau rừng luộc. Ngoài ra, trứng kiến vàng còn được nấu canh chua với cá sông, tạo nên món ăn dân dã nhưng giàu chất dinh dưỡng. Những món ăn này không chỉ làm phong phú thêm ẩm thực Tây Nguyên mà từ lâu đã trở thành niềm tự hào của người dân Gia Lai.
Chị H’Linh ở xã Hra chia sẻ, nhờ bán muối kiến vàng, gia đình có thêm tiền mua sách vở cho con. Nhưng với chị, giá trị của muối kiến vàng không chỉ nằm ở khoản thu nhập ấy. Mỗi mùa săn kiến, cả nhà lại cùng nhau vào rừng, từ việc tìm tổ kiến, chế biến muối cho đến lúc quây quần bên mâm cơm. Đó là những khoảnh khắc gắn kết, giúp con trẻ hiểu hơn về cách cha ông đã sống hòa hợp với núi rừng. “Bán được muối kiến vàng, tôi không chỉ thấy vui vì có thêm thu nhập, mà còn tự hào vì sản vật của người Gia Rai được nhiều người biết đến và ưa thích", chị nói.
Mùa săn kiến vàng ở Gia Lai là sản phẩm sáng tạo của đồng bào Gia Rai và muối kiến vàng vừa là món ăn dân dã, vừa là niềm tự hào, cầu nối đưa văn hóa Tây Nguyên đến gần hơn với bạn bè trong và ngoài nước.
Triển vọng phát triển
Mùa săn kiến vàng ở Gia Lai không đơn thuần là một hoạt động khai thác tự nhiên, mà còn mang nhiều tầng giá trị gắn với đời sống cộng đồng. Những năm gần đây, muối kiến vàng trở thành đặc sản được nhiều thực khách tìm mua, giúp bà con có thêm nguồn thu nhập trong lúc nông nhàn. Hiện nay, nhiều hộ gia đình đã tận dụng nguồn lợi này để trang trải chi phí sinh hoạt, mua sắm vật dụng, đầu tư cho con cái học hành. Không chỉ dừng lại ở lợi ích kinh tế, mùa săn kiến vàng còn giúp người dân duy trì những tri thức dân gian quý giá từ cách nhận biết tổ kiến, cách chế biến muối kiến cho đến phương pháp bảo quản. Đây là vốn văn hóa phi vật thể được truyền từ đời này sang đời khác, gắn liền với ký ức tuổi thơ và những ngày đi rừng cùng cha mẹ.
Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Gia Lai Huỳnh Thị Anh Thảo cho biết, trong bối cảnh Gia Lai đang phát triển du lịch sinh thái, trải nghiệm săn kiến vàng cùng người dân bản địa có thể trở thành sản phẩm du lịch độc đáo. Du khách không chỉ được thưởng thức hương vị đặc biệt mà còn có cơ hội tham gia hành trình đi rừng, tìm tổ kiến, chế biến muối ngay tại chỗ. Đây là cơ hội giúp quảng bá văn hóa Tây Nguyên và tạo thêm nguồn thu cho người dân địa phương. Nếu được xây dựng thành sản phẩm OCOP (mỗi xã một sản phẩm), muối kiến vàng có thể trở thành thương hiệu đặc trưng của Gia Lai. Tuy nhiên để phát huy tối đa giá trị của mùa săn kiến vàng, cần có sự phối hợp giữa chính quyền, cộng đồng và ngành du lịch. Việc tổ chức các tour trải nghiệm, xây dựng thương hiệu muối kiến vàng, kết hợp quảng bá trên các kênh truyền thông sẽ giúp sản phẩm này vươn xa. Đồng thời, cần chú trọng bảo vệ rừng, khai thác hợp lý để nguồn kiến không bị cạn kiệt.
