Kiến tạo hệ sinh thái bán dẫn

Ngày 16/1, Tập đoàn Công nghiệp - Viễn thông Quân đội (Viettel) chính thức khởi công xây dựng nhà máy chế tạo chip bán dẫn đầu tiên tại Việt Nam, đánh dấu bước chuyển quan trọng của ngành công nghiệp công nghệ cao Việt Nam.

Từng bước làm chủ công nghệ cao

Theo kế hoạch, Viettel sẽ triển khai dự án với mục tiêu hoàn thành xây dựng, tiếp nhận chuyển giao công nghệ và bắt đầu sản xuất thử nghiệm vào cuối năm 2027. Giai đoạn 2028-2030 dự án tập trung hoàn thiện, tối ưu quy trình và nâng cao hiệu suất dây chuyền theo các tiêu chuẩn quốc tế. Nhà máy tại Khu Công nghệ cao Hòa Lạc được quy hoạch theo hướng mở, sẵn sàng mở rộng quy mô, từng bước đưa Việt Nam tiếp cận các công nghệ bán dẫn tiên tiến.

Phát biểu ý kiến tại lễ khởi công, Thủ tướng Phạm Minh Chính cho biết, quy mô ngành công nghiệp bán dẫn toàn cầu đạt khoảng 2,3 nghìn tỷ USD. Ngành công nghiệp này không chỉ thuần túy là một lĩnh vực kinh tế, mà đã trở thành vấn đề địa chính trị, an ninh quốc gia, đồng thời là biểu tượng sức mạnh công nghệ của mỗi quốc gia.

Tại Việt Nam, Đảng và Nhà nước đã sớm xác định công nghiệp bán dẫn là một đột phá chiến lược. Qua các thời kỳ, nhiều nghị quyết quan trọng của Bộ Chính trị từng bước xác lập vai trò then chốt của công nghệ thông tin, điện tử và viễn thông trong phát triển đất nước.

Cụ thể, Nghị quyết 36-NQ/TW (1/7/2014) xác định công nghệ thông tin là “hạ tầng của hạ tầng”; Nghị quyết 23-NQ/TW (22/3/2018) coi công nghiệp công nghệ thông tin và điện tử là con đường chủ đạo của công nghiệp hóa; Nghị quyết 52-NQ/TW (27/9/2019) tiếp tục khẳng định đây là nhóm ngành ưu tiên, có mức độ sẵn sàng cao. Đến Nghị quyết 57-NQ/TW (22/12/2024), lần đầu tiên Bộ Chính trị xác định bán dẫn là công nghệ chiến lược cần từng bước làm chủ, tạo cơ sở chính trị quan trọng cho sự phát triển của ngành trong giai đoạn mới.

Cùng với đó, Quốc hội đã ban hành 12 luật thúc đẩy khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, trong đó có nhiều luật liên quan trực tiếp đến phát triển công nghiệp bán dẫn. Thủ tướng Chính phủ cũng đã ban hành Chiến lược phát triển ngành công nghiệp bán dẫn đến năm 2030, tầm nhìn 2050, cùng các chương trình phát triển nguồn nhân lực và danh mục công nghệ chiến lược.

Sau nhiều năm nỗ lực triển khai, ngành công nghiệp bán dẫn Việt Nam đã đạt được những kết quả bước đầu đáng ghi nhận: hình thành gần 60 doanh nghiệp có năng lực thiết kế chip, trong đó có 13 doanh nghiệp trong nước; trở thành trung tâm đóng gói, kiểm thử chip; thuộc nhóm các quốc gia xuất khẩu chip lớn sang Mỹ; xây dựng được đội ngũ gần 6.000 kỹ sư bán dẫn và từng bước phát triển hạ tầng nghiên cứu tại các cơ sở giáo dục đại học trọng điểm.

Cùng với đó, nhiều tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới như Intel, NVIDIA, Samsung, Qualcomm, Marvell, Amkor và gần đây là ASML đã đẩy mạnh đầu tư, hợp tác tại Việt Nam, đưa Việt Nam tham gia ngày càng sâu hơn vào chuỗi giá trị bán dẫn toàn cầu.

Tuy nhiên, theo Thủ tướng, ngành công nghiệp chip bán dẫn của Việt Nam vẫn thiếu một mắt xích then chốt: năng lực chế tạo chip. Việc khởi công Nhà máy chế tạo chip bán dẫn công nghệ cao vì vậy mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng, khẳng định khả năng từng bước làm chủ công nghệ cao và hoàn thiện chuỗi giá trị bán dẫn trong nước.

Cần triển khai các cơ chế hỗ trợ toàn diện

Việt Nam đang chuyển dịch mạnh mẽ từ vai trò điểm đến sản xuất, lắp ráp truyền thống sang phát triển năng lực nội sinh, từng bước tham gia các công đoạn có giá trị gia tăng cao hơn. Để thúc đẩy quá trình này, Chính phủ đã ban hành nhiều chính sách ưu đãi mang tính đột phá cho lĩnh vực bán dẫn.

Cụ thể, các dự án đầu tư sản xuất chip có quy mô từ 6.000 tỷ đồng trở lên được áp dụng thuế suất ưu đãi 5% trong 37 năm, miễn thuế 6 năm đầu và giảm 50% trong 13 năm tiếp theo; đồng thời được miễn toàn bộ tiền thuê đất và miễn thuế thu nhập cá nhân đối với nhân lực chất lượng cao trong 5 năm.

Tuy nhiên, theo TS Bùi Xuân Minh, Trưởng nhóm nghiên cứu Thiết kế bán dẫn và Công nghiệp 4.0 tại RMIT Việt Nam, các doanh nghiệp trong nước như Viettel, FPT, VNChip hay CT Semiconductor hiện mới chủ yếu tham gia ngành công nghiệp bán dẫn ở mảng thiết kế và đóng gói, kiểm thử. Rào cản lớn nhất đối với mảng thiết kế là tình trạng thiếu hụt nhân lực chuyên sâu và kinh nghiệm nghiên cứu, phát triển (R&D), đặc biệt ở các khâu thiết kế vi mạch, mô phỏng và kiểm tra.

Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ tính chất phức tạp của ngành học, cơ hội việc làm trong giai đoạn trước còn hạn chế. Chi phí đầu tư phòng thí nghiệm, bản quyền phần mềm thiết kế rất cao (cần 500 triệu đến 1 tỷ đồng cho một chip mẫu kích thước 1mm²). Bên cạnh đó, các chính sách ưu đãi và cơ chế bảo vệ sở hữu trí tuệ cho hoạt động R&D hiện vẫn chưa đủ hấp dẫn để thu hút các trung tâm thiết kế toàn cầu.

Ở mảng chế tạo và sản xuất, ước tính cần hơn 2 tỷ USD đối với công nghệ 14nm và hơn 10 tỷ USD đối với các dòng chip tiên tiến dưới 3nm. Việt Nam cũng đang thiếu chuỗi cung ứng vật tư và hệ thống logistics chuyên biệt cho sản xuất chip. Ngoài ra, các yếu tố địa chính trị cùng chính sách bảo vệ công nghệ lõi từ các quốc gia chủ quản tiếp tục là rào cản lớn.

Trước thực tế đó, Nhà nước cần triển khai các cơ chế hỗ trợ toàn diện, dựa trên điều kiện trong nước và kinh nghiệm các quốc gia đi trước như Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan (Trung Quốc), Singapore...

Việc chuyển giao công nghệ thông qua đàm phán và tiếp cận các công cụ thiết kế, song song với hoàn thiện khung pháp lý về sở hữu trí tuệ bán dẫn không thể thiếu vai trò của nhà nước. Công tác phát triển nhân lực cần được đẩy mạnh thông qua các chương trình đào tạo, thực hành thiết kế chip gắn kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp và trường đại học. Ngoài ra, cần kích cầu thị trường bằng việc ưu tiên sử dụng chip nội địa trong các dự án trí tuệ nhân tạo (AI), internet vạn vật (IoT), công nghiệp sản xuất, năng lượng, xe điện và quốc phòng.

“Việt Nam cần một chiến lược ba trụ cột gồm tài chính - công nghệ - nhân lực, gắn kết startup, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp trong một hệ sinh thái bán dẫn quốc gia”, TS Bùi Xuân Minh nhấn mạnh.