Cuộc chạy đua tìm kiếm khốc liệt
Tháng 6-1708, chiến thuyền được xem là lớn nhất của Tây Ban Nha mang tên San José, với ba cột buồm lớn, được trang bị 62 khẩu súng thần công đã ra khơi bắt đầu chuyến đi từ Colombia trở lại Tây Ban Nha. Trong hành trình này, San José chở hơn 600 thủy thủ cùng 11 triệu đồng xu bằng vàng, bạc, cùng ngọc lục bảo và nhiều món hàng quý giá khác được khai thác từ các thuộc địa ở Peru và Bolivia, trị giá ước tính ở thời điểm hiện tại lên tới 17 tỷ USD. Dự kiến, khi đó số của cải này sẽ được dùng để phục vụ cuộc chiến tranh kế vị Tây Ban Nha (1701-1714).
The Washington Post cho biết, theo kế hoạch, trước khi ra khơi San José sẽ được hộ tống bởi một đội tàu chiến hùng mạnh. Tuy nhiên, đội tàu chiến này không đến kịp giờ xuất phát đã định của San José. Lo lắng về việc chậm trễ thời gian trở lại Tây Ban Nha, chỉ huy chiếc tàu khi đó là Đô đốc José Fernandez de Santillan đã quyết định xuất phát mà không có sự hộ tống của đội tàu chiến. Quyết định sai lầm này khiến sau đó San José gặp nạn. Vì chỉ thời gian ngắn sau khi xuất phát, San José đã bị bốn tàu chiến của Anh bao vây. Dù được trang bị 62 khẩu thần công, San José vẫn không thể địch lại được đội thủy quân hùng hậu của Anh. Sau trận chiến kinh hoàng, con tàu của Tây Ban Nha bốc cháy và chìm xuống đáy đại dương ngoài khơi bán đảo Baru của Colombia cùng toàn bộ kho báu. Chỉ có 11 thủy thủ trên tàu được xác nhận còn sống sót.
Mọi thứ dường như chìm vào quên lãng cho đến năm 1981, Công ty Sea Search Armada (SSA) có trụ sở tại Mỹ tuyên bố phát hiện được kho báu này. Do sự nổi tiếng cùng khối tài sản kếch xù của San José, nhiều cuộc tìm kiếm đã được mở ra và sau đó biến thành cuộc chạy đua khốc liệt nhất trong mọi cuộc truy tìm kho báu dưới biển. Cho tới năm 2015, Hải quân Colombia và Viện Khảo cổ học nước này bất ngờ thông báo, sau khoảng thời gian tìm kiếm với sự hỗ trợ từ nhiều quốc gia, họ đã xác định được vị trí chính xác con tàu San José huyền thoại. Dù vậy, phải đến ngày 24-5 vừa qua, thông tin về quá trình tìm kiếm cũng như xác định danh tính con tàu mới được các nhà khoa học công bố.
Theo Viện Hải dương học Woods Hole (WHOI) của Mỹ, con tàu được phát hiện nhờ một robot tự động dưới nước có tên The REMUS 6000. Đây là robot từng giúp tìm kiếm những mảnh vỡ của chiếc máy bay mang số hiệu 447 của hãng hàng không Pháp Air France gặp nạn hồi năm 2009. Sử dụng hệ thống định vị thủy âm được gắn trên robot, các nhà khoa học đã phát hiện vị trí đắm của tàu San José ở độ sâu hơn 600 m dưới mặt nước biển, gần đảo Baru thuộc quần đảo Rosario thuộc Colombia.
Mike Purcell, đại diện nhóm thám hiểm của WHOI cho biết: “Con tàu đắm đã bị lớp cặn trầm tích bao phủ một phần, nhưng với hình ảnh camera, chúng ta có thể nhìn thấy chi tiết con tàu ở độ phân giải đủ cao để có thể nhìn thấy hoa văn trạm trổ trên súng đại bác”. Căn cứ những hình cá heo chạm trổ trên nòng pháo, các nhà khoa học khẳng định đây chính là chiếc thuyền buồm San José của Tây Ban Nha mất tích hơn 300 năm trước. Cũng theo Mike Purcell, WHOI giữ bí mật đến ngày nay vì một thỏa thuận với Chính phủ Colombia.
REMUS 6000 giúp các nhà khoa học tìm được vị trí tàu San José. Ảnh: WHOI
Tranh cãi căng thẳng về quyền sở hữu
Việc phát hiện chính xác vị trí con tàu San José đã kéo theo cuộc tranh chấp pháp lý căng thẳng liên quan số tài sản trên tàu giữa chính phủ các nước và vô số công ty tư nhân. Theo BBC, SSA cho rằng họ là người đầu tiên phát hiện câu chuyện về tàu San José, cũng như xác định được vị trí bị đắm của con tàu này. Sau đó, SSA được cho là đã hợp tác cùng Chính phủ Colombia trong việc tìm kiếm và thống nhất chia số tài sản thu được từ xác tàu.
Dù vậy, tới năm 1983, Chính phủ Colombia bất ngờ tuyên bố tàu San José là tài sản quốc gia của Colombia, không một tổ chức, cá nhân nào được phép xâm phạm. Thông báo này đã khiến SSA và chính quyền Colombia rơi vào cuộc kiện tụng căng thẳng suốt nhiều năm. Năm 2013, Colombia thông qua một đạo luật, theo đó mọi phát hiện trong vùng biển của nước này sẽ trở thành di sản quốc gia, bao gồm cả con tàu San José. Một tòa án ở Mỹ sau đó cũng đưa ra phán quyết tàu San José là tài sản của Colombia.
Không chỉ SSA và chính quyền Colombia, Tây Ban Nha cũng tham gia “cuộc chiến”, vì cho rằng Tây Ban Nha mới thật sự là chủ sở hữu của kho báu, bởi San José là con tàu thuộc quyền sở hữu của nhà vua Philip V nước này. Đại diện Chính phủ Tây Ban Nha lên tiếng nhắc nhở Colombia về “vị thế rõ ràng” của Tây Ban Nha đối với “khối tài sản trong con tàu bị đắm”. Tây Ban Nha cũng đưa ra thí dụ tương tự về con tàu khu trục nhỏ Nuestra Senora de las Mercedes của Tây Ban Nha, bị chiến hạm Anh đánh chìm ngoài khơi phía nam Bồ Đào Nha vào năm 1804. Con tàu này sau đó được thế giới công nhận là thuộc quyền sở hữu của “xứ sở bò tót”.
Các tranh chấp chung quanh quyền sở hữu con tàu này vẫn chưa ngã ngũ. Dù vậy, Tổng thống Colombia Juan Manuel Santos đã kêu gọi sự hợp tác từ các công ty tư nhân để cùng tham gia trục vớt kho báu được cho là giá trị nhất trong lịch sử nhân loại từng được phát hiện. Ông Santos cũng cho biết, Chính phủ Colombia đã lên kế hoạch xây dựng một viện bảo tàng cùng một phòng nghiên cứu để bảo quản, trưng bày các đồ vật tìm thấy bên trong xác con tàu này, như súng thần công bằng đồng, đồ gốm sứ và nhiều đồ vật khác... Trước tình hình đó, Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa LHQ (UNESCO) đã kêu gọi Colombia không cố gắng trục vớt kho báu trước khi mọi việc ngã ngũ.
Giới phân tích cho rằng, với lượng tài sản khổng lồ chứa bên trong San José, cuộc chiến pháp lý giữa chính quyền các quốc gia cũng như các tổ chức, công ty tư nhân trên thế giới liên quan việc chia chác kho báu sẽ còn kéo dài trong nhiều năm tới.
