Với các chính sách hỗ trợ mạnh mẽ từ Chính phủ, sự đổi mới nhanh chóng của các doanh nghiệp như BYD và sự mở rộng toàn cầu, ngành xe điện Trung Quốc không chỉ thống trị thị trường nội địa mà còn thách thức các ông lớn phương Tây.
Vai trò quan trọng của chính sách hỗ trợ
Theo Financial Times, ngành xe điện Trung Quốc bắt nguồn từ những năm 2000, khi Bắc Kinh nhận ra tiềm năng của công nghệ này trong việc giảm phụ thuộc vào dầu mỏ nhập khẩu và cải thiện chất lượng không khí. Năm 2009, chương trình “Mười thành phố, nghìn chiếc xe” (Ten Cities, Thousand Vehicles) được khởi xướng nhằm thúc đẩy việc áp dụng xe năng lượng mới (NEV) tại 10 thành phố lớn.
Chương trình ban hành khoản trợ cấp lên đến 60.000 NDT (khoảng 8.500 USD) cho mỗi xe điện, giúp kích thích nhu cầu ban đầu. Theo báo cáo của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (CSIS), chính sách này đã đặt nền móng vững chắc, bước đi quan trọng khởi đầu cuộc cách mạng xe điện ở Trung Quốc, tạo tiền đề cho sự phát triển của ngành công nghiệp xe điện toàn cầu sau này. Trung Quốc nhanh chóng trở thành “thị trường EV lớn nhất thế giới” vào năm 2015.
BYD, một trong những biểu tượng của sự trỗi dậy này, được thành lập năm 1995 ban đầu với vai trò là một nhà sản xuất pin. Năm 2003, công ty mua lại nhà máy ô-tô Tsinchuan và bắt đầu sản xuất xe điện. Tỷ phú người Mỹ Warren Buffett đã đầu tư 230 triệu USD vào BYD năm 2008, giúp công ty mở rộng quy mô. Đến năm 2010, BYD đã ra mắt mẫu xe điện đầu tiên (E6) và bắt đầu xuất khẩu. Theo TASS, sự kết hợp giữa công nghệ pin tự phát triển và chuỗi cung ứng nội địa đã giúp BYD giảm chi phí sản xuất xuống 30% so đối thủ. Các công ty khác như NIO và XPeng cũng nổi lên, tập trung vào công nghệ tự lái và pin tiên tiến.
Chính sách hỗ trợ của nhà nước đóng vai trò then chốt trong thúc đẩy xe điện tại Trung Quốc. Năm 2012, kế hoạch “Made in China 2025” ưu tiên EV như một ngành chiến lược, với mục tiêu chiếm 20% thị trường nội địa vào năm 2020. Kết quả đã vượt mong đợi khi năm 2022, EV chiếm 25% doanh số xe mới tại Trung Quốc. Theo Tổ chức Năng lượng Quốc tế (IEA), Trung Quốc kiểm soát hơn 70% chuỗi cung ứng pin lithium-ion toàn cầu, nhờ kiểm soát nguồn nguyên liệu từ châu Phi và Nam Mỹ. Chuyên gia Bill Russo từ Công ty tư vấn Automobility tại Thượng Hải nhận định: “Trung Quốc không chỉ sản xuất EV mà còn dẫn dắt đổi mới, với tốc độ phát triển mẫu xe mới nhanh gấp 30% so phương Tây”.
Tuy nhiên, giai đoạn đầu phát triển xe điện Trung Quốc đối mặt không ít thách thức. Ô nhiễm pin và phụ thuộc trợ cấp dẫn đến các vụ bê bối như “xe điện ma” - các công ty “gian lận” để nhận trợ cấp. Năm 2016, chính phủ nước này siết chặt quy định, loại bỏ hơn 500 công ty kém chất lượng. Điều này thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh, với BYD và hãng Tesla của Mỹ (có nhà máy tại Thượng Hải) dẫn đầu. Đến năm 2024, Trung Quốc xuất khẩu 1,2 triệu xe điện, chiếm khoảng 40% toàn cầu. Theo Rest of World, khoản đầu tư 143 tỷ USD vào xe điện giai đoạn từ 2015-2025 đã giúp Trung Quốc xây dựng một hệ sinh thái hoàn chỉnh, từ mỏ lithium đến các nhà máy tái chế pin thải loại.
Giới chuyên gia nhấn mạnh tính chiến lược của chính sách phát triển xe điện tại Trung Quốc. Nhà phân tích Robin Brooks từ Viện Brookings (Mỹ) cho rằng, sự thống trị trong lĩnh vực xe điện của Trung Quốc là kết quả của “cách tiếp cận chính xác, toàn diện, từ nguyên liệu thô đến sản phẩm cuối cùng”, giúp giảm chi phí, tăng tốc độ mở rộng. Tuy nhiên, một số chuyên gia công nghệ cảnh báo việc phụ thuộc vào trợ cấp có thể làm chậm quá trình đổi mới. Nhìn chung, giai đoạn này chứng kiến Trung Quốc chuyển từ học hỏi sang dẫn dắt, đặt nền tảng cho cuộc bùng nổ xe điện hiện tại.
Tác động toàn cầu và thách thức tương lai
Năm 2025 đánh dấu đỉnh cao của sự trỗi dậy, Trung Quốc bán được hơn 12 triệu xe điện, chiếm hơn 45% doanh số xe mới nội địa. Theo CNBC, Tập đoàn BYD vượt Tesla trở thành nhà sản xuất EV lớn nhất thế giới, với 2,26 triệu xe bán ra, tăng 28% so năm 2024, trong khi Tesla giảm 8% xuống 1,64 triệu chiếc. Sự kiện này được báo The Guardian mô tả là “biểu tượng cho sự chuyển dịch quyền lực trong ngành ô-tô toàn cầu”. BYD đạt doanh số toàn cầu 4,55 triệu xe, với 1 triệu xe xuất khẩu, tăng 150%.
Yếu tố then chốt giúp Trung Quốc thể hiện sự vượt trội trong lĩnh vực sản xuất EV là liên tục đổi mới công nghệ. BYD ra mắt hệ thống lái tự động tiên tiến, cạnh tranh với Tesla's Full Self-Driving. Theo Car News China, từ tháng 1/2026, Trung Quốc áp dụng tiêu chuẩn năng lượng EV đầu tiên thế giới, giới hạn tiêu thụ dưới 15,1 kWh/100 km cho xe dưới 2 tấn. Các công ty Xiaomi, Huawei tham gia, đẩy mạnh tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI).
Trên mạng xã hội X, các bài đăng từ PDChina và iHenan nhấn mạnh, BYD hiện vượt Tesla, với doanh số EV thuần 2,25 triệu chiếc so 1,63 triệu của Tesla. Chuyên gia từ tờ The Economist dự báo tăng trưởng chậm lại năm 2026 (10%), do thị trường bão hòa, nhưng mở rộng toàn cầu sẽ bù đắp. Chuyên gia Bill Russo nhận định, cạnh tranh khốc liệt ở Trung Quốc đã tạo ra các sản phẩm vượt trội, khiến phương Tây phải chạy đua.
Thách thức nội tại đối với Trung Quốc bao gồm cuộc chiến về giá. Các công ty lớn như Li Auto tuyên bố sẽ giảm giá 20% xe điện. Theo Contrary Research, Trung Quốc chiếm 70% sản xuất xe điện và pin năm 2024, nhưng căng thẳng thương mại với Mỹ và Liên minh châu Âu (EU) làm hạn chế xuất khẩu. Dù vậy, BYD tiếp tục mở nhà máy tại Thái Lan và Hungary, chứng tỏ sự trỗi dậy mạnh mẽ. Giới chuyên gia nhấn mạnh: “Trung Quốc hướng tới 80% thị phần EV nội địa vào năm 2030”. Điều này cho thấy sự bùng nổ của Trung Quốc không chỉ về số lượng, mà còn chất lượng và đang định hình lại cuộc chơi toàn cầu.
Sự trỗi dậy của xe điện Trung Quốc đang thúc đẩy cuộc “cách mạng xanh” toàn cầu, giảm phát thải khí nhà kính và thúc đẩy năng lượng tái tạo. Theo People's Daily, điện khí hóa giúp Trung Quốc giảm trách nhiệm carbon với cơ chế tiêu thụ năng lượng xanh. Trên phạm vi toàn cầu, xe điện Trung Quốc hiện chiếm 40% xuất khẩu, ảnh hưởng đến thị trường mới nổi như Thái Lan (từ 1% lên 20% thị phần EV trong 5 năm). Trong khi đó, Mỹ đang tụt hậu, tập trung vào công nghệ cũ.
Tác động địa - chính trị đối với EV thể hiện khá rõ nét trong năm 2025. Theo giới quan sát quốc tế, dư thừa công nghệ sạch như pin và xe điện đang gây căng thẳng thương mại toàn cầu nhưng thúc đẩy sự chuyển dịch xanh. Chuyên gia Justin Guay từ Tổ chức môi trường Quadrature Climate nhận định: “Trung Quốc bán nhiều EV hơn xe xăng năm 2025, buộc thế giới phải cạnh tranh hoặc bị loại bỏ”. Trên nền tảng mạng xã hội X, chuyên gia công nghệ Erik Solheim ca ngợi Trung Quốc dẫn dắt xu hướng “xanh hóa toàn cầu”.
Trong tương lai, thách thức lớn đối với Trung Quốc bao gồm vấn đề bão hòa thị trường EV và căng thẳng thương mại với Mỹ. Việc thiếu cải cách chính sách của chính phủ có thể làm chậm quá trình phát triển lĩnh vực xe điện Trung Quốc thời gian tới. Nhiều khả năng trong năm 2026, tiêu chuẩn năng lượng mới sẽ góp phần loại bỏ các xe kém hiệu quả. Chuyên gia từ Energy Intelligence nhấn mạnh: “Ván cược lớn vào EV, quá trình xanh hóa sẽ định hình kinh tế Trung Quốc năm 2026”.
Nhìn một cách tổng thể, sự trỗi dậy của xe điện Trung Quốc gần đây không chỉ là thắng lợi kinh tế mà còn là động lực thúc đẩy xu hướng xanh toàn cầu. Như chuyên gia từ ITIF nhận xét: “Trung Quốc dẫn dắt đổi mới xe điện, buộc thế giới phải chạy theo”. Đến nay, hành trình này của Trung Quốc hứa hẹn tiếp tục có nhiều động lực phát triển, từng bước định hình tương lai và phát triển bền vững nền kinh tế toàn cầu.
