Nhập khẩu nhiều chủng loại cá tầm “lạ”
Là một nghề mới, nghề nuôi cá tầm ở Việt Nam mới được hình thành khoảng 15 năm trở lại đây. Theo T.Ư Hội Nghề cá Việt Nam, hiện nay nuôi cá tầm đang dần trở thành một nghề nuôi có giá trị kinh tế cao. Nghề nuôi cá tầm đã giúp khai thác được tiềm năng các loại hình mặt nước như sông, suối, ao, hồ, đặc biệt là ở địa hình vùng núi vốn nuôi các loại thủy sản khác không hiệu quả. Đồng thời tạo ra được một loại sản phẩm độc đáo, có giá trị dinh dưỡng và kinh tế cao, cung cấp cho nhu cầu trong nước và xuất khẩu.
Sản lượng cá tầm của Việt Nam năm 2020 dự kiến đạt hơn 3.700 tấn, tốc độ tăng trưởng bình quân khoảng 40 đến 45%/năm, tạo được công ăn việc làm và tăng thu nhập cho hàng trăm nghìn người lao động, đặc biệt là những lao động ở miền núi, vùng sâu, vùng xa, vùng đặc biệt khó khăn như các vùng lòng hồ thủy điện... nhiều doanh nghiệp (DN), hộ nuôi cá tầm đã thoát nghèo và làm giàu từ nghề này.
Thế nhưng từ đầu năm 2020 đến nay, do ảnh hưởng của dịch Covid-19, việc cá tầm nuôi tại các trang trại trong nước không tiêu thụ được. Trong khi đó, cá tầm ở nước ngoài NK vào Việt Nam đã đẩy con cá tầm trong nước gặp phải rất nhiều khó khăn.
T.Ư Hội Nghề cá Việt Nam cho rằng, cá tầm được NK quá nhiều từ nước ngoài, giá thấp chỉ bằng hai phần ba giá bán của cá tầm trong nước. Khi NK vào thị trường Việt Nam có sự mập mờ về nguồn gốc do thương lái trộn lẫn cá tầm NK vào cá tầm nuôi trong nước làm cho người tiêu dùng không phân biệt được đâu là cá nuôi hay cá NK. Về chất lượng, cá tầm NK thường thịt nhão, không thơm ngon như cá tầm nuôi tại Việt Nam và quan sát hình dạng bên ngoài đều có sự khác biệt.
Một vấn đề đáng lưu tâm là cá tầm NK ồ ạt vào Việt Nam với nhiều chủng loại lạ, giá cả thấp, dẫn đến cá tầm nuôi tại các trang trại trong nước không tiêu thụ được, nhiều DN, hộ nông dân nuôi cá tầm trong nước gặp khó khăn. Trước thực trạng này, T.Ư Hội Nghề cá Việt Nam đã kiến nghị: Thứ nhất, các bộ, ban, ngành chức năng cần tăng cường quản lý việc NK cá tầm từ nước ngoài, tránh việc nhập lậu, NK cá tầm không nằm trong danh mục loài được cấp phép theo quy định của pháp luật. Thứ hai, Bộ NN&PTNT chỉ đạo Tổng cục Thủy sản tăng cường thẩm định, kiểm tra, rà soát các loài cá tầm hiện đang NK về Việt Nam bảo đảm đúng quy định pháp luật hiện hành; Cục Thú y thực hiện nghiêm công tác kiểm dịch đối với các lô hàng cá tầm NK bảo đảm đúng trình tự thủ tục; Tổng cục Lâm nghiệp kiểm tra rà soát lại quy trình cấp CITES từ phía Việt Nam, bảo đảm tuân thủ đúng trình tự thủ tục của Công ước Quốc tế về buôn bán các loại động, thực vật hoang dã, nguy cấp… Thứ ba, Tổng cục Hải quan (Bộ Tài chính) siết chặt kiểm tra việc NK các lô hàng cá tầm tại các cửa khẩu giao thương với nước ngoài, đặc biệt là các cửa khẩu thường xuyên NK cá tầm, bảo đảm thực hiện đúng trình tự thủ tục theo quy định hiện hành. Thứ tư, Tổng cục Quản lý thị trường (Bộ Công thương) tăng cường thực hiện công tác quản lý thị trường nhằm tránh việc trà trộn nguồn gốc hoặc tiêu thụ cá tầm nhập lậu không rõ nguồn gốc xuất xứ.
Tập trung kiểm soát nạn nhập lậu
Cá tầm được đưa vào Việt Nam từ năm 2005, đến năm 2007 sản lượng chỉ đạt 95 tấn. Sau 10 năm, năm 2015 đạt khoảng 1.585 tấn và năm 2020 ước đạt khoảng 3.720 tấn. Cá tầm nuôi ở Việt Nam chủ yếu có bốn loài là cá tầm Beluga (Huso huso), cá tầm Nga, cá tầm Xiberi và cá tầm slelert đã được Bộ NN&PTNT đưa vào danh mục sản xuất thông thường và được kiểm tra chặt chẽ nguồn gốc từ cơ quan CITES Việt Nam cùng các cơ quan quản lý chuyên ngành.
Về cơ bản những loài cá tầm nhập lậu nằm trong danh mục được phép NK, nhập chính ngạch vẫn đang kiểm soát tốt. Nội dung kiến nghị của T.Ư Hội Nghề cá tập trung vào cá tầm là nhập tiểu ngạch, không kiểm soát được.
Đơn cử, là một tỉnh miền núi, nhưng Lào Cai lại có điều kiện tự nhiên rất thuận lợi để phát triển nuôi trồng thủy sản, đặc biệt là các đối tượng thủy sản nước lạnh do có nguồn nước lạnh tự nhiên phù hợp nuôi cá tầm. Theo Hội Cá nước lạnh tỉnh Lào Cai, đến năm 2020, tổng thể tích thả nuôi cá tầm đạt khoảng 57.100 m³, sản lượng đạt hơn 670 tấn, tập trung chủ yếu ở các huyện như: Sa Pa, Bát Xát, Bắc Hà, Văn Bàn... Tuy nhiên, tại Lào Cai, người nuôi cá tầm cũng đang bị tác động mạnh trước tình trạng NK ồ ạt cá tầm.
Phó Chủ tịch Hội Cá nước lạnh tỉnh Lào Cai Đỗ Tiến Thắng cho rằng, vận dụng kẽ hở của thông tư, nghị định cho NK loài này, nhiều loài khác đã được thẩm nhập vào Việt Nam. Do đó, cần tăng cường các biện pháp quản lý NK cá tầm sống làm thực phẩm. Các cơ quan chức năng liên quan cần tăng cường công tác quản lý đối với cá tầm NK theo quy định của pháp luật như Chỉ thị số 29/CT-TTg; Thông tư số 04/2017/TT-BNN&PTNT; Thông tư 25/2018/TT-BNN&PTNT. Lực lượng Quản lý thị trường các tỉnh, thành phố cần chủ trì, phối hợp các cơ quan chức năng có biện pháp kiểm soát, ngăn chặn, tuần tra, vận chuyển cá tầm NK dưới mọi hình thức qua cửa khẩu, đường mòn, lối mở biên giới... để bảo đảm quyền lợi của người sản xuất và tiêu dùng trong nước.
