Thành ngữ bắt nguồn từ đời sống
Khác với thành ngữ truyền thống, ngôn ngữ ví von của đa số giới trẻ đô thị đương đại được gọi chung là "thành ngữ sành điệu". Loại "thành ngữ" biến thể này sẽ không có được giá trị về mặt ý nghĩa như thành ngữ gốc, vốn được nhân dân ta sử dụng từ nhiều đời nay. Tuy nhiên, điều làm nên sự ưa chuộng của giới trẻ đối với thể loại ngôn ngữ này có lẽ là yếu tố dễ sử dụng, vần vè linh hoạt, sự phóng khoáng, thoải mái trong phát ngôn.
Công bằng mà nói, không ai trong chúng ta, kể cả những người đã trưởng thành, thậm chí có trình độ về ngôn ngữ dám khẳng định rằng, trong cuộc sống hằng ngày mình không lỡ miệng nói ra những câu na ná các "thành ngữ sành điệu". Tất nhiên, không thể đánh đồng rằng tất cả những thành ngữ được giới trẻ sử dụng phổ biến đều vô nghĩa. Sự nôm na, dễ hiểu là một trong những đặc điểm của tiếng Việt, và tận dụng được yếu tố "cây nhà lá vườn" này, nhiều "thành ngữ" vừa đáp ứng được về mặt hình thức vừa có được nội dung gần gũi, dễ tiếp thu trong cuộc sống thường ngày. Ðiều đáng bàn là với việc phát triển quá nhanh của các "thành ngữ" mang hơi hướng sành điệu, nhiều người đang có xu hướng lạm dụng thể loại ngôn ngữ mới mẻ này trong hầu hết các tình huống đời sống. Ðã có trường hợp đáng tiếc khi những người có chỗ đứng trong xã hội lỡ lời chêm vào vài câu thành ngữ không phù hợp với văn cảnh và vị trí của mình, gây nên sự hiểu lầm. Và cũng lợi dụng sự "thoáng đãng" của các "thành ngữ sành điệu", giới trẻ đánh mất đi sự nghiêm túc trong phát ngôn, để lại ấn tượng không hay trong giao tiếp.
Bất cứ một thể loại ngôn ngữ nào cũng yêu cầu sự tiết chế, cẩn trọng trong sử dụng. Nhất là với các "thành ngữ sành điệu" vốn "sinh trưởng" trong môi trường văn hóa năng động, hội nhập nhưng cũng chứa đựng nhiều yếu tố phức tạp và thiếu chọn lọc.
Cần phải được chọn lọc
"Thành ngữ sành điệu" ban đầu chỉ là những thành ngữ bằng tranh đình đám xuất hiện trên mạng. Những câu nói cửa mồm của giới trẻ như "Ác như con tê giác", "Ăn chơi sợ gì mưa rơi", "Chuẩn không cần chỉnh"... kèm theo tranh minh họa khiến cư dân mạng vô cùng thích thú. Thời điểm này, tác giả của những bức tranh hài hước này vẫn chưa xuất đầu lộ diện cho tới khi cuốn Sát thủ đầu mưng mủ được NXB Mỹ thuật và Công ty Nhã Nam phát hành. Như một động thái nhằm xoa dịu dư luận đang lên án vì quá sốc trước một sự vụ văn hóa phẩm chưa từng xuất hiện, Cục Xuất bản đã yêu cầu NXB Mỹ thuật giải trình và thu hồi cuốn sách này. Tuy nhiên, sau đó không lâu, Nhã Nam - đơn vị phát hành cuốn sách Sát thủ đầu mưng mủ đã tổ chức tọa đàm "Ngôn ngữ giới trẻ thế hệ Ú qua tranh của Thành Phong" tại Trung tâm Văn hóa Pháp (Hà Nội). Ðây được xem là một bước sửa sai đồng thời "phục hưng" lại cuốn sách đang gây nhiều tranh cãi, được xem là đã biên tập về câu từ, hình ảnh trong sáng hơn. Ðiều đáng ngạc nhiên là những khách mời tại tọa đàm này đều là những nhà giáo, nhà phê bình tên tuổi: PGS, TS Văn Như Cương, nhà phê bình văn học Phạm Xuân Nguyên, PGS, TS Phạm Văn Tình...
Tiếp theo đó, họa sĩ Thành Phong, người khởi xướng cho trào lưu vẽ tranh minh họa thành ngữ đương đại tiếp tục "cày sâu cuốc bẫm" trên mảnh đất hứa hẹn màu mỡ này. Bộ tranh vẽ chủ đề văn hóa giao thông sau đó của họa sĩ trẻ này với nhiều "thành ngữ sành điệu" đã được rèn giũa cẩn thận, có ý nghĩa bình luận cao hơn như: "Chồng lái lụa, vợ góa bụa", "Còi to máy rú là thú đi xe", "Phố thành sông, lưu thông thêm thoáng", "Xe mẹ mua, đua mẹ mắng".... Sự kiên trì với con đường phổ biến "thành ngữ sành điệu" như một phương tiện giao tiếp và cảnh tỉnh xã hội của Thành Phong được thể hiện rõ hơn khi chỉ cách đây mấy ngày, Công ty văn hóa và truyền thông Nhã Nam và NXB Văn học vừa giới thiệu tập "thành ngữ sành điệu" bằng tranh với tên gọi Phê như con tê tê của anh...
Việc các "thành ngữ sành điệu" có minh họa xuất hiện tại những sự kiện lớn đã gián tiếp nâng cao tầm quan trọng của thể loại ngôn ngữ này trong đời sống đương đại. Vấn đề gây nên phản ứng của công chúng không phải là nội dung toàn phần của các "thành ngữ sành điệu" được công khai mà là sự thiếu chọn lọc kỹ lưỡng, để lọt sàng xuống nia những con sâu làm rầu nồi canh. Bài học cho việc chuẩn bị chu toàn đối với những ấn phẩm hứa hẹn gây "bão" trong công chúng chưa bao giờ là cũ. Xét về tổng thể, "thành ngữ sành điệu", kết hợp với minh họa các vấn nạn của xã hội, nếu được sử dụng "điều độ" sẽ không phản tác dụng như số đông những người có suy nghĩ cực đoan về ngôn ngữ đang định kiến.
* PGS, TS Phạm Văn Tình trong lời giới thiệu "Phê như con tê tê":"Việc xới lên một mảng ngôn từ giới trẻ để làm sáng rõ hơn bức tranh ngôn ngữ tiếng Việt là cần thiết và tiếp tục cần thiết. Tiếng Việt sẽ phong phú thêm, giàu thêm, đẹp thêm chính từ những chắt lọc, bồi đắp ngôn từ theo dòng chảy lịch sử. Cuốn sách này là một sự mở đầu cho việc khai thác mảng từ ngữ đó. Ðó chính là một thành công với người làm sách mà chúng ta cần phải trân trọng".
