Liên kết xuất bản chính thức được đưa vào Luật Xuất bản năm 2004 và tiếp tục được khẳng định trong Luật Xuất bản năm 2012. Từ đó đến nay, liên kết xuất bản là một giải pháp quan trọng, thúc đẩy xuất bản phát triển. Hoạt động liên kết xuất bản bao gồm liên kết giữa các nhà xuất bản, liên kết nhà xuất bản với tác giả, chủ sở hữu tác phẩm, liên kết in, liên kết hạ tầng công nghệ, đặc biệt là liên kết giữa nhà xuất bản với các đơn vị phát hành.
Lượng đầu sách liên kết chiếm tỷ lệ lớn
Theo số liệu mới nhất từ Cục Xuất bản, In và Phát hành, nếu như năm 2004, cả nước làm ra khoảng 24.000 đầu sách với 250 triệu bản sách thì đến năm 2022, các con số nói trên đã tăng lần lượt hơn 32.000 đầu sách với khoảng 530 triệu bản sách (trong tổng số hơn 38.000 đầu xuất bản phẩm với hơn 598 triệu bản). Như vậy, sau gần 20 năm thực hiện chủ trương liên kết xuất bản, quy mô ngành sách đã tăng gấp hai lần. Trong đó, số đầu sách liên kết luôn chiếm tỷ lệ cao trong tổng số sách toàn ngành, xấp xỉ từ 68-70%, nếu tính từ năm 2019 trở lại đây.
Không chỉ tăng về sản lượng, nội dung sách liên kết cũng đa dạng, phong phú, dần đáp ứng yêu cầu đọc của mọi tầng lớp xã hội, bắt nhịp xu hướng thế giới. Theo ông Lê Hoàng - Giám đốc Công ty trách nhiệm hữu hạn Đường sách Thành phố Hồ Chí Minh, nhiều đơn vị phát hành sách tư nhân càng ngày càng vững mạnh với tư duy lựa chọn bản thảo sắc sảo, tạo ra được nhiều xuất bản phẩm giá trị, thể hiện qua những mảng sách chuyên sâu, đậm nét, chất lượng cao, góp phần phục vụ đa dạng nhu cầu đọc của công chúng. Nhiều cuốn sách liên kết được trao giải thưởng Sách Quốc gia. Tư nhân không chỉ tham gia làm sách mà còn tham gia các hoạt động chung của ngành xuất bản. "Những đơn vị liên kết xuất bản không còn là "đầu nậu", là "lái sách" mà đã đóng góp lớn cho ngành xuất bản" - ông Lê Hoàng nhấn mạnh.
"Gia cố" liên minh
Thực tế đã chứng minh ngành xuất bản khó có thể phát triển như hiện nay nếu không có liên kết xuất bản. Các đơn vị và cá nhân tham gia liên kết xuất bản đã và đang có rất nhiều đóng góp vào sự phát triển chung của ngành xuất bản cũng như thúc đẩy sự nghiệp phát triển văn hóa đọc trên cả nước. Nhưng thực tế cũng đã và đang cho thấy nhiều nhà xuất bản đang "chết dần chết mòn", không bảo vệ và nâng cao uy tín của mình trong bối cảnh phát triển mới.
Bà Đinh Thị Thanh Thủy - Phó Chủ tịch Hội Xuất bản Việt Nam, Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh chia sẻ với chúng tôi về thực trạng một số nhà xuất bản buông lỏng nhiệm vụ, cạnh tranh không lành mạnh, thiếu biên tập viên có chuyên môn vững vàng. Một số nhà xuất bản ít chủ động thực hiện mọi khâu trong quá trình xuất bản sách mà chủ yếu liên kết xuất bản.
Cũng nêu thực trạng một số nhà xuất bản mất dần vai trò, ông Lê Thanh Hà - Tổng Biên tập Nhà xuất bản Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, một số nhà xuất bản thu hẹp hoạt động, chỉ còn bộ phận lo thủ tục hành chính cho liên kết xuất bản. Điều này dẫn đến việc các công ty tư nhân nắm được điểm yếu, tự "ra giá" trả phí xuất bản, biến việc quản lý xuất bản thành thuần túy "mua-bán giấy phép xuất bản".
Để khắc phục tình trạng này, ông Lê Thanh Hà đề xuất các nhà xuất bản cần tăng phí quản lý đồng thời với việc phải tăng chất lượng biên tập cũng như chất lượng công tác quản lý của mình.
Một số đại diện công ty phát hành sách tư nhân đều cho rằng, có một số khâu mà các nhà xuất bản cần thay đổi để hoạt động liên kết được hiệu quả hơn, như rút ngắn thời gian đọc biên tập, cấp phép để bảo đảm tiến độ phát hành cho công ty sách; ghi nhận vai trò của biên tập viên công ty sách liên kết; nhà xuất bản cùng công ty liên kết hợp tác để giới thiệu, quảng bá sách vào các tổ chức, thư viện, trường học… "Chúng ta hãy coi liên kết xuất bản chính là liên minh giữa nhà xuất bản và công ty sách để cùng nhau phát triển" - ông Vũ Trọng Đại - Giám đốc Công ty sách Thời đại bày tỏ.
Nhấn mạnh cần làm tốt hơn nữa hoạt động liên kết xuất bản, ông Lê Hoàng đề xuất các nhà xuất bản cần nâng tầm chất lượng nhân sự, nhanh nhạy và thích ứng với thị trường. Bên cạnh đó, các công ty liên kết cần có biên tập viên, chịu trách nhiệm khi nảy sinh vấn đề trong quá trình xuất bản và họ cũng cần được đào tạo, bồi dưỡng về nghiệp vụ… Ông kiến nghị đã đến lúc cần có quy định mới, ràng buộc mới trong công tác quản lý liên kết xuất bản, để hoạt động liên kết tốt hơn, chẳng hạn quy định về quản lý nội dung, quản lý kinh tế trong hoạt động liên kết.
