Thay vì chỉ tập trung vào việc hoàn tất thu hồi đất, giải phóng mặt bằng, chính sách ngày càng hướng tới bảo đảm chỗ ở, sinh kế và khả năng ổn định cuộc sống lâu dài của người dân. Khi quyền lợi được nhìn nhận đầy đủ, sự đồng thuận xã hội được hình thành, qua đó tạo thêm động lực để các dự án nhanh chóng triển khai.
Bảo đảm cuộc sống sau di dời
Với tốc độ đô thị hóa nhanh, nhiều năm qua, Thành phố Hồ Chí Minh liên tiếp triển khai các dự án hạ tầng nhằm phục vụ yêu cầu phát triển. Quá trình đó, công tác giải phóng mặt bằng được xem là một trong những khâu phức tạp, kéo dài dai dẳng. Đằng sau mỗi mét vuông đất thu hồi là nơi ở, tài sản, sinh kế và những dự định lâu dài của một gia đình. Việc chỉ nhìn vào giá trị đất đai trong bài toán bồi thường khó đạt được sự đồng thuận bền vững.
Nhận thức rõ điều đó, thời gian qua, cách tiếp cận về vấn đề này đang có sự thay đổi. Trong đó, chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được xây dựng theo hướng không chỉ tính toán giá trị bồi thường mà còn quan tâm đến chỗ ở, thời gian chuyển tiếp và điều kiện ổn định cuộc sống của người dân. Câu chuyện về công tác đền bù dự án tại cụm chung cư Thanh Đa là một thí dụ.
Dự án cải tạo, xây dựng lại cụm chung cư này bắt đầu được triển khai từ năm 2017 nhưng gặp nhiều vướng mắc về pháp lý đất đai, nhà ở suốt nhiều năm. Đến tháng 6/2025, phương án bồi thường, tái định cư mới được phê duyệt. Đáng chú ý, khi phương án được triển khai theo hướng cụ thể hóa quyền lợi của người dân, công tác di dời đã có chuyển biến.
Ông Nguyễn Văn Ngà, một trong những hộ dân trong dự án cho biết: "Căn hộ 44m2 của gia đình tôi sau giải tỏa, địa phương đã bố trí tái định cư tại chỗ bằng căn hộ hơn 50m2. Gia đình tôi cũng nhận hơn 300 triệu đồng hỗ trợ để thuê nhà trong thời gian chờ dự án triển khai. Tôi đồng thuận với cách thức thực hiện này".
Đến nay, dự án này có 739/1.001 hộ đồng ý di dời, đạt 73,9%; 698 trường hợp đã bàn giao mặt bằng. Đối với nhà thuộc sở hữu Nhà nước, trong 195 hộ đã được tiếp xúc, có 187 hộ đồng ý di dời và 58 hộ đã bàn giao mặt bằng.
Tương tự, tại dự án nâng cấp, mở rộng Quốc lộ 13, đoạn từ cầu Bình Triệu đến cầu Vĩnh Bình, thuộc Phường Hiệp Bình, có 1.041 trường hợp bị ảnh hưởng. Đến nay, địa phương đã chi trả trực tiếp cho 759 trường hợp, gửi tiền bồi thường vào ngân hàng đối với 277 trường hợp và 544 trường hợp đã bàn giao mặt bằng. Phường đặt mục tiêu hoàn tất thu hồi đất đối với toàn bộ trường hợp trong tháng 9/2026.
Điểm mới của công tác này còn nằm ở việc Thành phố có thêm không gian để xử lý những trường hợp đặc thù. Các chuyên gia cho rằng, Luật Phát triển đô thị cùng các quy định pháp luật hiện hành, trong đó có Luật Đất đai, góp phần tháo gỡ các điểm nghẽn về đất đai.
Thành phố được phép tách công tác thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư thành dự án độc lập, từ đó có thể thực hiện giải phóng mặt bằng trước khi triển khai dự án đầu tư. Điều này giúp đơn vị thi công có thể triển khai dự án sớm hơn so với trước đây do thời gian chờ đợi mặt bằng được rút ngắn.
Tiếp cận bằng tư duy mới
Từ các dự án đang triển khai cho thấy sự thay đổi đáng chú ý hơn nằm ở tư duy vận hành chính quyền. Thước đo hiệu quả của công tác bồi thường đặt trọng tâm vào việc người dân có ổn định được cuộc sống sau di dời hay không.
Tại các dự án như: Vành đai 3, rạch Xuyên Tâm và bờ bắc kênh Đôi, Thành phố Hồ Chí Minh đã xây dựng những chính sách hỗ trợ theo hướng phù hợp với đặc điểm từng nhóm đối tượng. Qua triển khai thực tế cho thấy, khi chính sách sát thực tế, tiến độ giải phóng mặt bằng có thể được cải thiện rõ rệt. Cuối năm 2024, tỷ lệ giải phóng mặt bằng dự án thành phần 2 Vành đai 3 qua Thành phố Hồ Chí Minh đạt khoảng 99,8%.
Đáng chú ý, cách thức triển khai công tác đền bù còn được thực hiện theo hướng, chính quyền cung cấp thông tin để người dân hiểu rõ mình được hưởng quyền lợi gì, phương án tái định cư ra sao và dự án thực hiện theo lộ trình nào, sự đồng thuận sẽ có cơ sở thực chất hơn.
Một điểm mới khác là thành phố tăng cường đối thoại, công khai phương án, chuẩn bị quỹ nhà và nền tái định cư, kiểm tra thực địa. Liên quan công tác thực thi chính sách, thành phố cũng nghiên cứu khung nguyên tắc bảo vệ cán bộ thực hiện nhiệm vụ bồi thường, giải phóng mặt bằng, nhằm hạn chế tâm lý né tránh, sợ sai nhưng vẫn kiểm soát quyền lực và xử lý nghiêm hành vi vụ lợi, tham nhũng.
Hiệu ứng xã hội của cách làm này không chỉ nằm ở việc một dự án được triển khai nhanh, quan trọng hơn, khi quyền lợi được công khai, chính sách được giải thích rõ và người dân được tham gia vào quá trình thực hiện, niềm tin đối với chính quyền sẽ được củng cố. Ngược lại, khi công tác giải phóng mặt bằng diễn ra minh bạch, những khiếu nại có thể được nhận diện và xử lý sớm, giảm chi phí xã hội và hạn chế xung đột phát sinh.
Dự án Bờ bắc kênh Đôi tại phường Chánh Hưng là một minh chứng. Đến ngày 10/9, địa phương đã bàn giao 100% mặt bằng; trong 799 trường hợp bị ảnh hưởng có 796 trường hợp đồng ý bàn giao, chỉ còn 3 trường hợp phải cưỡng chế. Những kết quả này cũng cho thấy một điều quan trọng: sự đồng thuận không chỉ là kết quả của vận động, mà trước hết là kết quả của một chính sách đủ thuyết phục.
Có thể khẳng định, Thành phố Hồ Chí Minh đang từng bước chuyển cách tiếp cận từ “thu hồi đất để thực hiện dự án” sang “bảo đảm quyền lợi và ổn định cuộc sống của người dân để tạo đồng thuận thực hiện dự án”. Đây không chỉ là sự điều chỉnh về chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư mà còn phản ánh tư duy mới trong vận hành chính quyền: chủ động hơn, linh hoạt hơn, rõ trách nhiệm hơn và lấy hiệu quả thực chất làm thước đo.
