Đây là một hình thức giao hảo đặc biệt, phản ánh tinh thần đoàn kết, tương trợ giữa các cộng đồng cư dân. Dù từng khá phổ biến ở vùng Đồng bằng Bắc Bộ, nhưng đến nay không nhiều nơi còn bảo tồn được phong tục này một cách nguyên vẹn. Trong số ít những địa phương còn làm được điều này, Vạn Phúc và Nga My là trường hợp tiêu biểu.
Theo truyền ngôn của dân làng, giữa dòng chảy của thời gian, mối giao hảo kéo dài gần một thiên niên kỷ giữa hai làng cổ Vạn Phúc và Nga My (Hà Nội) vẫn được gìn giữ như một di sản sống. Không chỉ mang giá trị lịch sử, tục kết chạ còn mở ra nhiều gợi ý cho việc bảo tồn di sản văn hóa gắn với phát triển du lịch và xây dựng bản sắc địa phương trong bối cảnh hiện đại.
Một tục lệ đặc biệt của văn hóa làng Việt
Làng Việt truyền thống được tạo nên bởi những lũy tre, những mái đình hay những lễ hội văn hóa. Nhưng điều làm nên sức bền của mỗi cộng đồng còn nằm ở những quy ước ứng xử, những mối quan hệ được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Trong đó, tục kết chạ là một nét văn hóa đặc sắc, thể hiện tinh thần gắn kết giữa các làng quê.
Tục kết chạ (còn gọi là kết nghĩa, ăn chạ, đi chạ, đi nước nghĩa hay giao hiếu…) là một trong những phong tục lâu đời và giàu giá trị nhân văn của cư dân vùng đồng bằng Bắc Bộ. Hình thành từ nhu cầu gắn kết cộng đồng trong quá trình khai phá, trị thủy, phát triển sản xuất, bảo vệ cuộc sống trước thiên tai, địch họa và cùng tổ chức các sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng, tục kết chạ đã trở thành sợi dây bền chặt kết nối các làng quê Việt qua nhiều thế kỷ.
Không chỉ là một hình thức giao hảo giữa các cộng đồng cư dân, tục kết chạ còn kết tinh những giá trị cốt lõi của văn hóa Việt Nam như tinh thần đoàn kết, trọng nghĩa tình, đề cao lễ nghĩa, sự hy sinh và tương trợ lẫn nhau. Những giá trị ấy được vun đắp và thể hiện trong từng quy ước của cộng đồng, từ cách xưng hô, ứng xử hằng ngày đến việc chung tay giúp đỡ nhau trong lao động, sản xuất, xây dựng quê hương và tổ chức các nghi lễ truyền thống.
Chính bởi mang trong mình ý nghĩa xã hội và nhân văn sâu sắc, tục kết chạ đã vượt qua những biến thiên của lịch sử để tiếp tục được nhiều làng quê gìn giữ như một di sản văn hóa sống. Không chỉ lưu giữ ký ức về mối quan hệ giao hảo giữa các cộng đồng, tục kết chạ còn góp phần bồi đắp bản sắc văn hóa, nuôi dưỡng tinh thần cố kết cộng đồng và trao truyền những giá trị tốt đẹp của dân tộc từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Theo các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, trong số những tục kết chạ còn tồn tại đến ngày nay, mối giao hảo giữa làng Vạn Phúc và làng Nga My được xem là một trường hợp đặc biệt.
Suốt một thiên niên kỷ đi qua, tục kết chạ giữa hai làng Vạn Phúc (thuộc xã Vạn Phúc, huyện Thanh Trì cũ, nay thuộc xã Nam Phù, Hà Nội) và làng Nga My (thuộc xã Thanh Mai, huyện Thanh Oai cũ, nay thuộc xã Thanh Oai, Hà Nội) đã được lưu truyền như một biểu tượng đẹp của tinh thần đoàn kết, nghĩa tình của người Việt Nam. Theo thần phả và nhiều tư liệu Hán Nôm, tục kết chạ của hai làng bắt nguồn từ thời vua Lý Thái Tổ, khi kinh thành Thăng Long mới được xây dựng.
Theo các bậc cao niên, trong quá trình trị thủy, đắp đê bảo vệ vùng đất ven sông, cư dân hai làng đã cùng chung sức vượt qua những trận lũ lớn. Từ sự đồng lòng ấy, hai cộng đồng kết nghĩa anh em, cùng nguyện gìn giữ tình giao hảo cho các thế hệ mai sau. Điều đáng quý là sau gần hàng nghìn năm, lời giao ước ấy chưa bao giờ bị đứt đoạn. Người dân hai làng vẫn giữ những quy ước truyền thống như tôn nhau là "quan anh", coi nhau như người một nhà, duy trì nghi lễ thăm hỏi trong mỗi mùa lễ hội, cùng tham dự các sự kiện trọng đại của nhau. Chính sự tiếp nối liên tục ấy đã biến tục kết chạ từ một câu chuyện lịch sử thành một di sản văn hóa phi vật thể đang hiện diện trong đời sống.
Nghìn năm nghĩa tình - giá trị hiếm có của di sản cộng đồng
Theo Nhà sử học Lê Văn Lan, nếu nhìn trong không gian văn hóa làng xã Việt Nam, tục kết chạ giữa Vạn Phúc và Nga My có nhiều điểm đặc biệt mà rất ít nơi còn giữ được.
Ông phân tích, thông thường những làng kết chạ thường ở gần nhau, thậm chí chỉ cách nhau một dòng sông để việc qua lại, giúp đỡ trở nên thuận tiện. Trong khi đó, Vạn Phúc và Nga My lại cách nhau khoảng 30 km. Ngày nay quãng đường ấy không xa, nhưng cách đây cả nghìn năm, đó là một hành trình đầy sông ngòi, bãi bồi và những trở ngại về giao thông. Vậy mà người dân hai làng vẫn đều đặn tìm đến với nhau, gìn giữ mối giao hảo qua biết bao biến động của lịch sử.
"Ngày nay đo trên không gian chỉ khoảng 30km, nhưng từ xưa, khoảng cách ấy là biết bao hiểm trở, ngăn cách. Vậy mà hai làng vẫn đến được với nhau. Đó là giá trị quý giá đầu tiên", Nhà sử học Lê Văn Lan nhận định.
Theo ông, điểm đặc biệt thứ hai nằm ở chiều dài lịch sử. Phần lớn các tục kết chạ ở vùng Đồng bằng Bắc Bộ hình thành từ khoảng thế kỷ XVIII hoặc XIX, có lịch sử vài trăm năm. Riêng Vạn Phúc và Nga My đã duy trì mối giao hảo suốt gần một thiên niên kỷ.
"Giữa Vạn Phúc và Nga My, mối duyên, mối tình, sự liên kết, kính trọng và giúp đỡ lẫn nhau đã có đến một nghìn năm. Đó là giá trị tuyệt vời", ông nhấn mạnh.
Nhưng theo Nhà sử học Lê Văn Lan, điều đáng quý nhất không nằm ở con số một nghìn năm. Giá trị lớn nhất là mối quan hệ ấy chưa bao giờ chỉ tồn tại trên giấy tờ hay trong truyền thuyết. Qua từng thế hệ, người dân hai làng vẫn tiếp tục thực hành những nghi lễ truyền thống, vẫn coi việc thăm hỏi, sẻ chia là trách nhiệm đối với "làng anh em".
"Trải qua nghìn năm, mối duyên, mối tình kết nghĩa ấy vẫn rất bền chặt. Có những làng kết nghĩa theo thời gian dần phai nhạt, nhưng giữa Vạn Phúc và Nga My thì suốt một nghìn năm vẫn keo sơn, gắn bó từ quá khứ đến hiện tại và sẽ còn tiếp nối trong tương lai", ông chia sẻ.
Những nhận định ấy cũng lý giải vì sao tục kết chạ Vạn Phúc-Nga My không chỉ là một di sản của riêng hai địa phương mà còn là một minh chứng sinh động cho sức sống của văn hóa làng Việt.
Trong bối cảnh nhiều phong tục truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, việc một cộng đồng vẫn duy trì được mối giao hảo suốt gần một nghìn năm là điều hiếm có. Không chỉ bảo tồn những nghi thức cổ truyền, người dân còn gìn giữ cả tinh thần của tục kết chạ: coi trọng nghĩa tình, đề cao sự sẻ chia, lấy cộng đồng làm nền tảng để xây dựng cuộc sống. Đó cũng là những giá trị mà xã hội hiện đại vẫn luôn cần được nuôi dưỡng.
Đánh thức di sản nghìn năm bằng ngôn ngữ nghệ thuật
Sáng 19/7, tại Đình Chính Vạn Phúc sẽ diễn ra Lễ kỷ niệm 1.000 năm nghĩa tình giao hảo Vạn Phúc-Nga My cùng chương trình nghệ thuật "Vạn Phúc-Nga My - Làng cổ bao đời, sáng ngời sử tích".
Được dàn dựng ngay trong không gian Đình Chính Vạn Phúc - thuộc quần thể Di tích lịch sử-văn hóa cấp Quốc gia, chương trình không chỉ tái hiện hành trình hình thành và phát triển của tục kết chạ bằng ngôn ngữ âm nhạc, múa, sân khấu và nghệ thuật trình diễn, mà còn hướng tới lan tỏa những giá trị lịch sử, văn hóa của một di sản cộng đồng đã được bồi đắp qua gần một thiên niên kỷ. Việc đưa câu chuyện của Vạn Phúc-Nga My lên sân khấu nghệ thuật là một cách để di sản bước ra khỏi khuôn khổ của những trang sử và ký ức làng quê, trở thành trải nghiệm văn hóa dành cho đông đảo công chúng.
Chương trình nghệ thuật “Vạn Phúc-Nga My: Làng cổ bao đời, sáng ngời sử tích” do Công ty TNHH Thương mại và Dịch vụ Truyền thông Xuân Thanh tổ chức sản xuất quy tụ nhiều nghệ sĩ được khán giả yêu mến như Sao Mai Tuấn Anh, Minh Thúy, Dương Đức, Hạ Lan, Trâm Anh cùng đông đảo diễn viên, nghệ sĩ múa chuyên nghiệp và sự tham gia của bà con hai làng Vạn Phúc-Nga My. Từ câu chuyện về nghĩa tình giao hảo của hai làng cổ, chương trình kỳ vọng góp phần lan tỏa những giá trị văn hóa truyền thống, khơi dậy niềm tự hào về bản sắc dân tộc, đồng thời quảng bá hình ảnh Vạn Phúc như một điểm đến văn hóa-du lịch giàu tiềm năng của Thủ đô Hà Nội.
