Chiếu cói - nét đẹp bình dị của gia đình Việt
Trong tiềm thức của nhiều người Việt, chiếu cói là một hình ảnh thân thuộc khó có thể tách rời khỏi ký ức tuổi thơ và nếp sống gia đình. Chiếc chiếu là nơi cả gia đình quây quần bên mâm cơm, là chỗ nghỉ ngơi sau những giờ làm việc, cũng là khoảng không gian vui đùa của trẻ nhỏ. Qua năm tháng, chiếu cói không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt, mà còn trở thành biểu tượng của sự mộc mạc, bình dị, lưu giữ những giá trị gia đình đã in sâu trong ký ức của nhiều thế hệ.
Giữa nhịp sống hiện đại với vô vàn lựa chọn mới, chiếu cói vẫn giữ được chỗ đứng riêng nhờ những giá trị mà khó vật liệu nào có thể thay thế. Được dệt từ sợi cói tự nhiên, chiếc chiếu mang đến cảm giác thoáng mát trong những ngày hè, mùi thơm thoang thoảng đặc trưng của cây cói sau khi phơi nắng mang đến sự gần gũi với thiên nhiên. Chính những đặc tính ấy khiến chiếu cói không đơn thuần là một vật dụng sinh hoạt, mà còn thể hiện nét đẹp gần gũi vẫn được nhiều gia đình gìn giữ cho đến hôm nay.
Quá trình làm chiếu đòi hỏi sự tỉ mỉ và kiên nhẫn của người thợ, từ khâu lựa chọn cói, làm bóng sợi cói, dệt, phơi nắng, in hoa văn đến may hoàn thiện, mỗi công đoạn đều cần được một cách cẩn thận để tạo nên một sản phẩm vừa bền, vừa đẹp.
Thế nhưng, việc làm chiếu vẫn còn phụ thuộc nhiều vào thời tiết, những ngày nắng là điều kiện thuận lợi để từng sợi cói lên màu sáng đẹp, còn những cơn mưa bất chợt có thể khiến cả quá trình sản xuất bị gián đoạn.
Ở thôn Vũ Hạ, xã Phụ Dực, tỉnh Hưng Yên, nghề làm chiếu vẫn được duy trì tại các cơ sở sản xuất tập trung, nơi những chiếc chiếu cói vẫn ngày ngày được tạo nên từ đôi bàn tay khéo léo của người thợ và sự hỗ trợ của máy móc hiện đại.
Đó cũng là cách những người làm nghề lựa chọn để giữ gìn một sản phẩm truyền thống, đồng thời thích ứng với những thay đổi của thị trường và nhu cầu tiêu dùng hôm nay.
Chiếu cói Vũ Hạ trong nhịp sống hiện đại
Trước đây, hình ảnh nhà nhà làm chiếu không khó bắt gặp ở Vũ Hạ thì nay, nghề truyền thống ấy chủ yếu được duy trì tại các cơ sở sản xuất tập trung. Sự thay đổi ấy không đồng nghĩa với việc những giá trị truyền thống mất đi, mà là cách những người làm nghề thích ứng với nhu cầu của thị trường. Máy móc dần thay thế những công đoạn nặng nhọc để nâng cao năng suất, còn sự khéo léo và kinh nghiệm của người thợ giữ vai trò quyết định đối với chất lượng mỗi tấm chiếu.
Gắn bó với nghề hơn 15 năm và tiếp quản cơ sở sản xuất chiếu Xuân Hòa từ gia đình, ông Nguyễn Thanh Bình, chủ cơ sở sản xuất chiếu Xuân Hòa, cho biết tuy có máy móc hỗ trợ nhưng để hoàn thiện một chiếc chiếu vẫn phải trải qua nhiều công đoạn liên tiếp.
“Làm chiếu không phải chỉ đơn giản đưa cói vào máy như nhiều người nghĩ. Thực tế, muốn có một chiếc chiếu đẹp, khâu nguyên liệu phải được chọn lựa kỹ lưỡng từ đầu. Cói phải chẻ đều, phơi đạt độ khô rồi mới đưa vào dệt. Sau khi dệt xong, chiếu còn phải được đánh bóng, làm mượt, in hoa văn, may viền... Mỗi công đoạn đều ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm”, ông Thanh Bình chia sẻ.
Theo ông Thanh Bình, sự hỗ trợ của máy móc đã tạo ra bước chuyển lớn cho nghề làm chiếu, nếu trước đây một lao động làm thủ công chỉ có thể hoàn thành khoảng 2 tấm chiếu mỗi ngày thì nay, với sự hỗ trợ của máy móc, năng suất có thể đạt khoảng 30 tấm mỗi ngày.
Thế nhưng, để có được năng suất ấy, đôi bàn tay khéo léo của những người thợ là điều kiện cần thiết hơn cả. Hơn 20 năm gắn bó với xưởng sản xuất chiếu Xuân Hòa, bà Điều (54 tuổi) hiện đảm nhận công đoạn đánh áo, làm mượt mặt chiếu, đây là công đoạn góp phần tạo nên bề mặt nhẵn đẹp cho sản phẩm.
Với bà, công việc không chỉ mang lại nguồn thu nhập ổn định, mà còn phù hợp với nhịp sống của người dân ở nông thôn. Xưởng sản xuất nằm gần nhà, thời gian làm việc linh hoạt nên bà có thể chủ động sắp xếp để vừa làm tại xưởng, vừa tranh thủ chăm lo công việc đồng áng mỗi khi vào vụ. Câu chuyện của bà Điều phản ánh bức tranh chung của đa số những người lao động tại các cơ sở sản xuất chiếu ở Vũ Hạ.
Chính sự kết hợp giữa máy móc hiện đại và những đôi bàn tay lành nghề đã giúp những tấm chiếu ở Vũ Hạ vẫn đều đặn ra đời mỗi ngày, phục vụ nhu cầu của người dân trong nước.Tuy nhiên, để gìn giữ giá trị truyền thống trong bối cảnh mới, chiếu cói truyền thống cũng cần tạo nền tảng cho hành trình nâng cao chất lượng và hướng đến những thị trường rộng mở hơn ở phía trước.
Khát vọng đưa chiếu cói vươn ra thị trường lớn
Sau nhiều năm bền bỉ gìn giữ và đổi mới cách làm, những người làm chiếu ở Vũ Hạ không chỉ mong sản phẩm tiếp tục được người tiêu dùng trong nước đón nhận mà còn kỳ vọng có thể đưa chiếu cói vươn tới những thị trường rộng lớn hơn. Với họ, xuất khẩu không đơn thuần là mở rộng đầu ra, mà còn là cơ hội để nâng cao giá trị của một sản phẩm truyền thống đã gắn bó với đời sống người Việt qua nhiều thế hệ.
Đây cũng là trăn trở lớn của ông Thanh Bình. “Khách nước ngoài đến tham quan xưởng, tỏ ra thích thú với sản phẩm của mình. Họ cũng đặt vấn đề xuất khẩu, nhưng quy trình này đòi hỏi nguồn nguyên liệu đầu vào ổn định, có khả năng truy xuất được nguồn gốc, đồng thời chất lượng giữa các lô hàng cũng phải đồng đều. Hiện nay, nguyên liệu chủ yếu vẫn thu mua từ nhiều nơi, nên rất khó bảo đảm sự ổn định lâu dài. Nếu người sản xuất chiếu có được vùng nguyên liệu tập trung, được quy hoạch bài bản, thì việc đáp ứng các tiêu chuẩn xuất khẩu sẽ thuận lợi hơn rất nhiều”, ông Thanh Bình chia sẻ.
Theo ông, những tiêu chí đấy gần như bắt buộc đối với các thị trường quốc tế. Đây cũng là bài toán mà không chỉ riêng cơ sở của ông Bình, nhiều đơn vị sản xuất chiếu cói đều đang từng bước tìm lời giải.
Dẫu vậy, những khó khăn ấy không khiến người chủ xưởng chùn bước. Trái lại, điều này được ông xem như những mục tiêu cần từng bước chinh phục nếu muốn sản phẩm truyền thống có thể đi xa hơn. Ông Thanh Bình cho biết, cơ sở vẫn đang từng bước đầu tư thêm máy móc, hoàn thiện quy trình sản xuất, tìm kiếm nguồn nguyên liệu ổn định hơn và nâng cao chất lượng từng tấm chiếu để đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng cao của thị trường.
Sự lạc quan ấy cũng phản ánh tư duy của nhiều người làm nghề hôm nay. Có thể con đường đưa chiếu cói Vũ Hạ vươn ra thị trường quốc tế sẽ còn nhiều thử thách. Nhưng từ những đôi bàn tay vẫn ngày ngày miệt mài bên từng sợi cói, từ sự tâm huyết của những người chủ xưởng luôn đau đáu với nghề và quyết tâm không ngừng đổi mới, những tấm chiếu mộc mạc vẫn đang được dệt nên bằng tất cả niềm tin và sự bền bỉ.
Đó không chỉ là hành trình tìm kiếm thị trường mới, mà còn là hành trình đưa một phần ký ức, một nét đẹp trong nếp sống của người Việt vươn xa hơn trên bản đồ những sản phẩm truyền thống của thế giới.
