Ứng xử thế nào với công nghệ để đồng hành mà không bị lệ thuộc; nâng cao năng lực người biên tập, sự nâng cấp của cả hệ sinh thái nội dung và hệ thống quản lý; rộng hơn là lấp đầy những lỗ hổng chính sách… Đó là những đề xuất thiết thực của những người làm sách, lãnh đạo cơ quan báo chí, xuất bản, khép lại chùm ý kiến sau chuyên đề “Chống AI lũng đoạn văn chương”.
Nhà văn Lưu Nga, Phó Tổng Biên tập tạp chí Văn nghệ Xứ Thanh, Trưởng Ban Văn xuôi Hội VHNT Thanh Hóa:
“Cần bàn tiếp về những câu hỏi còn bỏ ngỏ”
Ở góc độ người làm biên tập, đọc bản thảo mỗi ngày, tôi tiếp nhận chuyên đề với sự đồng tình rõ rệt. Đây là vấn đề đang diễn ra, ngày càng trở nên bức thiết. Chuyên đề đặt ra đúng lúc, không cực đoan và đủ để người trong nghề phải suy ngẫm. Với người biên tập mảng văn học, văn nghệ trên báo, tạp chí, việc đọc trước đây vốn đã khó, nay càng khó hơn. Chuyên đề đã chỉ ra thực tế: Trí tuệ nhân tạo (AI) có thể hỗ trợ người viết, nhưng không thể thay thế trải nghiệm sống và chiều sâu cảm xúc. Tất nhiên, khi đi vào công việc cụ thể, ranh giới ấy lại không dễ nhận ra. Một tác phẩm tốt nhưng được hỗ trợ đến đâu? Một ý tưởng hay nhưng có phải là của con người không? Những câu hỏi này vẫn còn bỏ ngỏ.
Từ thực tế đó, có lẽ mỗi tòa soạn và mỗi người biên tập cần chủ động tìm cho mình những cách ứng xử phù hợp. Trước hết, có thể bắt đầu từ việc trao đổi thẳng thắn với tác giả về mức độ sử dụng AI, coi đây như một nguyên tắc minh bạch cần thiết. Bên cạnh đó, việc đọc kỹ hơn vào giọng điệu, chi tiết mang tính trải nghiệm cá nhân - những điều AI khó thay thế - vẫn là cách nhận diện quan trọng. Ngoài ra, cũng cần từng bước xây dựng những tiêu chí nội bộ, không quá cứng nhắc, đủ để làm điểm tựa khi lựa chọn bản thảo.
Nếu quá khắt khe, có thể làm người viết e dè trước những công cụ mới. Nếu dễ dãi, thì nguy cơ văn chương trở nên nhạt đi, thiếu tiếng nói riêng là hậu quả có thể thấy trước.
Điều đáng quý của chuyên đề là đã không né tránh sự phức tạp, không đưa ra những kết luận đơn giản mà gợi mở các hướng suy nghĩ nhằm giữ được cốt lõi sáng tạo từ suy tư, cảm xúc của con người.
Nhà thơ Đặng Thiên Sơn, Công ty sách Tinh văn:
“AI làm khá tốt nhưng bắt chước hoặc ăn cắp đâu đó”
Chúng tôi rất hoan nghênh báo Thời Nay đã tổ chức chuyên đề này. Việc ra chuyên đề đúng dịp Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam là rất kịp thời.
Trong sáng tác văn học, gần đây, cá nhân tôi đã được đọc và biên tập một số tiểu thuyết, truyện ngắn do AI sáng tác. Điều khiến tôi bất ngờ là AI đã làm khá tốt, cả trong xây dựng cốt truyện, đến miêu tả những chi tiết tỉ mỉ nhất. Nhưng khi đọc kỹ thì thấy nó hoàn toàn bắt chước, hoặc “ăn cắp” những ý tưởng mà tôi đã gặp ở đâu đó. Đọc nhiều thì thấy chán!
Nhiều người mới cầm bút, hoặc những người chưa bao giờ sáng tác văn học đã dùng AI để tạo ra sản phẩm và công bố nó đến bạn đọc, xem nó như là một sáng tạo của mình, điều ấy thật tai hại. Vì vô hình chung làm cho người đọc phổ thông bị loạn, không biết đâu là tác phẩm thật đâu là sản phẩm do AI sáng tác. Những nhà văn chuyên nghiệp thì tôi nghĩ là họ sẽ không dựa vào AI, bởi viết cũng là một khoái cảm, là một sở thích, họ sẽ vẫn giữ cách sáng tác truyền thống. Và những người đọc có nghề chỉ cần liếc qua mươi dòng họ sẽ nhận ra ngay tác phẩm do AI sáng tác. Vì vậy với lĩnh vực văn học, AI chưa thể thay được con người. Những sản phẩm AI sáng tác chỉ mang tính tham khảo mà thôi.
Là một người sáng tác, lại vừa làm công tác xuất bản tôi phản đối việc công bố và xuất bản sản phẩm do AI sáng tác vào thời điểm này qua các kênh chính thống.
Bà Nguyễn Thúy Hằng, Giám đốc Nhà xuất bản Hội Nhà văn:
“Quản trị hệ sinh thái nội dung trong xuất bản”
Tôi cho rằng, chuyên đề “Chống AI lũng đoạn văn chương” đã chạm vào điểm khá nhạy cảm của đời sống văn học hiện nay, đó là chúng ta đang chuẩn bị đến đâu để tiếp nhận AI.
Với các nhà xuất bản, có lẽ khó khăn không còn nằm ở khâu kỹ thuật mà chính ở năng lực tổ chức, kiểm soát chất lượng. Nếu các quy trình không đủ chặt thì sự xuất hiện của AI có thể khiến toàn bộ hệ thống rơi vào trạng thái nhiễu loạn. Khi đó, cái mất ngoài chất lượng bản thảo còn là niềm tin của bạn đọc.
Tôi muốn nhấn mạnh, AI không làm thay đổi bản chất của văn học nhưng đang làm lộ rõ những điểm yếu vốn đã tồn tại. Một hệ sinh thái xuất bản thiếu kỷ luật, chuẩn mực… khi có thêm AI sẽ rất dễ “vỡ trận”. Ngược lại, nếu đủ năng lực, cơ chế vận hành minh bạch thì AI hoàn toàn có thể được kiểm soát và sử dụng như công cụ hỗ trợ.
Chúng ta không nên bằng lòng với những phản ứng ngắn hạn. Thay vào đó cần xây dựng lại chuẩn nghề biên tập trong bối cảnh mới, từ đào tạo, đánh giá đến trách nhiệm nghề nghiệp. Đồng thời, mỗi nhà xuất bản phải tự thiết lập được hệ tiêu chí rõ ràng: Bản thảo nào được chấp nhận, mức độ can thiệp của công nghệ đến đâu là phù hợp và ai là người chịu trách nhiệm cuối cùng? Chuyên đề gợi ra điều rất đáng trăn trở trong thời đại này, làm sách, song song với nội dung còn là quản trị hệ sinh thái nội dung. Nếu không đáp ứng được điều đó, không cần đợi đến AI, chúng ta cũng sẽ tự đánh mất vị thế của mình.
Bà Minh Mẫn, nhà sáng tạo, điều hành thương hiệu sách Carobook:
“Biên tập phải đủ sức kiểm định chiều sâu”
Với tôi, điều ý nghĩa nhất mà chuyên đề gợi ra đó là câu hỏi: Chủ thể nào đang thật sự giữ chất lượng của đời sống xuất bản? Thực tế, khó khăn lớn nhất hiện nay với chúng tôi không nằm ở việc AI viết hay đến đâu mà ở chỗ hệ sinh thái xuất bản đang có dấu hiệu mất cân bằng. Khi tốc độ bị đẩy mạnh, áp lực thị trường tăng… nhiều đơn vị buộc phải chạy theo số lượng. Trong khi đó, đội ngũ biên tập - vốn là “lớp lọc” quan trọng nhất - lại chưa được đầu tư tương xứng. Nếu không có hệ thống biên tập viên đủ năng lực thẩm định, phản biện và giữ chuẩn mực, thì việc AI tham gia vào quá trình sản xuất nội dung có thể khiến cho sách trên thị trường nhiều hơn, giá trị thực lại loãng đi.
Chuyên đề của báo Thời Nay gợi dẫn cho vai trò biên tập buộc phải nâng cấp đến mức kiểm định chiều sâu, phát hiện “độ sống” của bản thảo và những điều mà máy móc chưa thể thay thế. Song, để làm được, cần chiến lược dài hơi: Đào tạo lại đội ngũ, thiết lập quy trình kiểm soát chất lượng chặt chẽ hơn và quan trọng nhất là xây dựng một hệ sinh thái xuất bản có kỷ luật.
Các đơn vị cần xác định rõ phân tầng sản phẩm, đâu là dòng sách có thể tận dụng công nghệ để tăng hiệu suất, đâu là dòng sách cần đầu tư chiều sâu và giữ chuẩn mực nghiêm ngặt. Song song với đó là việc tái định vị vai trò của biên tập viên như người đồng sáng tạo chứ không thỏa mãn chỉ ở khâu kỹ thuật.
Nếu không làm được những điều này, nguy cơ sẽ là sự suy yếu từ bên trong của chính ngành xuất bản. Và ở điểm này, chuyên đề “Chống AI lũng đoạn văn chương” đã chạm đến cảnh báo thực tế, đó là khi nền tảng kiểm soát chất lượng không đủ vững, bất kỳ công nghệ nào, dù tiên tiến đến đâu, thậm chí còn có thể trở thành tác nhân làm gia tăng khủng hoảng, thay vì tạo ra giá trị.
Ông Nguyễn Nguyên, Cục trưởng Xuất bản, In và Phát hành - Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch:
“Kỷ cương và chuẩn mực trong bối cảnh mới”
Vấn đề AI đang tác động trực tiếp đến trật tự, kỷ cương và chất lượng của toàn ngành. Khi công nghệ phát triển nhanh hơn khung pháp lý và năng lực quản trị thì nguy cơ không nằm ở bản thân AI mà ở sự thiếu chuẩn bị của con người và hệ thống. Nếu không có những quy định đủ rõ ràng, cơ chế kiểm soát phù hợp, thị trường xuất bản rất dễ rơi vào tình trạng lẫn lộn giữa giá trị thật và sản phẩm được tạo ra một cách dễ dãi.
Hiện nay, khó khăn lớn là các quy định liên quan đến nội dung do AI hỗ trợ vẫn chưa được định danh cụ thể. Việc xác định trách nhiệm pháp lý giữa tác giả, đơn vị xuất bản và các công cụ công nghệ còn nhiều khoảng trống. Trong khi đó, thực tiễn đang diễn ra rất nhanh, đòi hỏi cơ quan quản lý phải vừa theo kịp, vừa giữ được nguyên tắc.
Về giải pháp, trước hết cần từng bước hoàn thiện hành lang pháp lý theo hướng cập nhật, linh hoạt nhưng vẫn bảo đảm kiểm soát chất lượng nội dung. Chúng ta xác định phải tăng cường yêu cầu minh bạch trong quy trình xuất bản, đặc biệt là với những sản phẩm có sự tham gia của AI.
Bên cạnh đó, cần nâng cao năng lực của chính các nhà xuất bản, nhất là đội ngũ biên tập viên và người chịu trách nhiệm xuất bản. Cơ quan quản lý không thể làm thay mà phải tạo ra khung để các đơn vị vận hành đúng chuẩn, đồng thời tăng cường thanh tra, kiểm tra khi cần thiết.
Chuyên đề “Chống AI lũng đoạn văn chương” đã đặt ra một cảnh báo kịp thời, nếu không chủ động thiết lập lại kỷ cương và chuẩn mực trong bối cảnh mới thì sự phát triển của công nghệ có thể kéo theo những hệ lụy khó kiểm soát. Song, nếu có sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý, nhà xuất bản và người làm nghề, hoàn toàn có thể biến thách thức này thành cơ hội để nâng cao chất lượng và tính chuyên nghiệp.
Nhiều gợi mở từ chuyên đề “Chống AI lũng đoạn văn chương” (kỳ 1)
