Giá trị đặc sắc
Sài Gòn xưa, TP Hồ Chí Minh hôm nay, là sự hình thành tự nhiên, như phù sa bồi đắp cho châu thổ Nam Bộ, của ba trung tâm đô thị lớn: Sài Gòn, Chợ Lớn và Gia Định. Hiện trạng tỷ lệ sử dụng đất tự nhiên của thành phố như sau. Khu vực nội thành gồm 13 quận cũ có diện tích gần 142 km², bằng 6,78% tổng diện tích. Khu vực sáu quận mới chiếm 351,82 km², bằng 16,79%. Khu vực ngoại thành chiếm 1.601,72 km², bằng 76,43% diện tích.
Điều đó nói lên, sự đô thị hóa trong tương lai gần, theo đà phát triển của kinh tế xã hội, sẽ diễn ra rất mạnh mẽ. Theo TS, kiến trúc sư Phạm Phú Cường, tại Trường đại học Kiến trúc TP Hồ Chí Minh, giá trị di sản kiến trúc của thành phố hiện bộc lộ qua ba dấu ấn tiêu biểu: mô hình tiếp biến kiến trúc dân gian đô thị, kiến trúc phương Tây và kiến trúc hiện đại nhiệt đới hóa.
Mô hình tiếp biến kiến trúc dân gian đô thị thể hiện qua dấu ấn của phố thị Sài Gòn truyền thống. Mô hình tiếp biến đã và đang tiếp tục được chuyển tải thông qua các biểu hiện đa dạng của kiến trúc nhà ống đô thị, gắn kết và tương tác với đường phố trong tổ chức không gian của mô hình này.
Dấu ấn kiến trúc phương Tây được thể hiện qua một số lượng lớn các công trình kiến trúc do người Pháp xây dựng ở Sài Gòn. Cụm các công trình này mang nhiều giá trị nghệ thuật nổi bật, tạo điểm nhấn quan trọng, và phản ánh bề dày lịch sử phát triển cả trăm năm, với nhiều phong cách như Tân Cổ điển, Chiết trung, phong cách kiến trúc Đông Dương, phong cách Art Deco… Tiêu biểu có thể kể tới như tòa nhà UBND thanh phố, Bưu điện thành phố, Nhà hát Lớn, hay Nhà thờ Đức Bà…
Dấu ấn kiến trúc hiện đại hình thành từ sau năm 1954 đến nay, phản ánh sự hội nhập năng động với các trào lưu nghệ thuật hiện đại trên thế giới. Nhiều công trình đáp ứng tốt công năng của trào lưu hiện đại, kết hợp vào đó giải pháp thích ứng với điều kiện khí hậu địa phương, và hình thành nên “kiến trúc hiện đại nhiệt đới hóa”.
Cũng theo TS, kiến trúc sư Phạm Phú Cường, di sản quy hoạch của thành phố để lại đặc biệt rõ nét ở trung tâm, đó là cảnh quan bố cục mạng lưới đường phố. Bố cục này thể hiện rõ các tuyến phố theo nguyên tắc của chủ nghĩa cổ điển Pháp, là đối xứng, dành vị trí điểm nhấn kết thúc các không gian lớn cho các công trình quan trọng. Thí dụ như trục đường Nguyễn Huệ với tòa nhà Ủy ban. Nhà hát Lớn kết thúc trục Lê Lợi…
Di sản quy hoạch còn để lại các không gian công cộng như quảng trường, công viên, và độc đáo nhất là hình thành và tôn trọng một không gian sông nước. Có thể nói, Sài Gòn được sinh ra giữa những dòng sông. Quy hoạch ẩn chứa trong đó những không gian sống mang các giá trị văn hóa cộng đồng khác nhau của các nhóm xã hội khác nhau như người Việt, Hoa, Chăm, Ấn Chetty...
Ứng xử với hiện trạng
Theo thời gian, các đô thị hình thành, và tất nhiên chịu ảnh hưởng từ nhiều biến động xã hội và lịch sử. Thành phố Sài Gòn xưa, do ảnh hưởng của chiến tranh, do mức sống đô thị chênh lệch trong vùng, đã diễn ra sự di dân tự phát, hình thành những vành đai ba không, là không quy hoạch, không đường giao thông, và không điện nước. Đặc biệt là các khu dân cư dọc theo các con kênh. Hiện trạng đó làm mất mỹ quan đô thị, tiềm ẩn nguy cơ sụt lở, cháy nổ, ô nhiễm môi trường, mất an ninh, xung đột về giao thông.
Theo kiến trúc sư Kiều Hoài Hà ở Phân viện kiến trúc miền Nam, thuộc Viện Kiến trúc quốc gia, công tác cải tạo cảnh quan đô thị ở TP Hồ Chí Minh không thể để mặc những khu như vậy. Và cũng không thể theo nguyên lý quy hoạch của Le Corbusier, nghĩa là giải tỏa trắng. Với những khu như thế, chúng ta có thể học tập kinh nghiệm của các nước trong vùng, như Thái-lan. Họ không dùng ngân sách để giải tỏa, tái bố trí chỗ ở, mà thông qua các tổ chức từ thiện, dần cải thiện cuộc sống cho các khu dân cư đó, chờ lúc người dân đủ điều kiện, họ sẽ tự thay đổi. Chúng ta cần một thái độ ứng xử với hiện trạng, chứ không phải một mệnh lệnh. Bởi nếu không, chúng ta sẽ vô tình đẻ ra một “hiện trạng mới” khác, một khu vực không quy hoạch, không quản lý trong tương lai.
