Hiệu quả chưa tương xứng với nguồn lực
Tại Hội nghị Thủ tướng Chính phủ làm việc với Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp và 19 tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước về giải pháp đổi mới hoạt động của Ủy ban và phát huy hiệu quả nguồn lực đầu tư của các tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước góp phần thực hiện kế hoạch, chiến lược phát triển kinh tế-xã hội, Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp cho biết, đến cuối năm 2022, tổng vốn chủ sở hữu của 19 tập đoàn, tổng công ty khoảng 1,73 triệu tỷ đồng, trong đó công ty mẹ chiếm hơn 55% (955.000 tỷ đồng). Tổng tài sản hợp nhất các doanh nghiệp này hơn 2,44 triệu tỷ đồng, công ty mẹ giữ gần 67%, tức hơn 1,63 triệu tỷ đồng.
Như vậy, vốn nắm giữ của các tập đoàn, tổng công ty khoảng 63% tổng vốn chủ sở hữu và 65% tài sản các doanh nghiệp nhà nước trên cả nước. Tuy nhiên, tổng doanh thu của các tập đoàn, tổng công ty đạt gần 1,6 triệu tỷ đồng, tăng 17,5% và lợi nhuận trước thuế gần 83.170 tỷ đồng (hơn 3,5 tỷ USD), tăng hơn 23% so với 2021. Các doanh nghiệp nộp ngân sách hơn 191.780 tỷ đồng, tăng 8%.
Bộ Kế hoạch và Đầu tư đánh giá, các tập đoàn, tổng công ty nắm giữ nguồn lực lớn nhưng đầu tư đơn lẻ, thiếu gắn kết, chưa rót vốn vào lĩnh vực có tính dẫn dắt, nâng cao cạnh tranh nền kinh tế. Bộ này cũng cho rằng, có rất ít dự án, công trình mới được khởi công thời gian qua. Hầu như các doanh nghiệp chỉ làm tiếp dự án dở dang, hoặc xử lý dự án tồn đọng. Việc xử lý dự án thua lỗ, yếu kém đòi hỏi tập trung nguồn lực, nên một số đơn vị có tâm lý e ngại rủi ro, không muốn làm dự án mới. Hiện có 10 dự án lớn, quan trọng bị chậm tiến độ nhiều năm, với số vốn khoảng 259.000 tỷ đồng.
Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính đánh giá, nguồn lực lớn nhưng đóng góp của các doanh nghiệp chưa tương xứng; hiệu quả sản xuất, kinh doanh thấp so với nguồn lực nắm giữ; tổng lãi trước thuế năm 2022 chỉ bằng 75,16% so với 2018.
 |
| Các doanh nghiệp nhà nước hoạt động phải theo nguyên tắc thị trường, tự chủ, tự chịu trách nhiệm. Ảnh: NAM ANH |
Cần giải pháp khơi thông nguồn lực
Thủ tướng giao Bộ Kế hoạch và Đầu tư tham mưu giải pháp về thể chế, chính sách để khơi thông nguồn lực đầu tư của 19 tập đoàn, tổng công ty. Một trong số này là nghiên cứu phân cấp mạnh hơn cho cơ quan đại diện chủ sở hữu trong thực hiện một số quyền của Thủ tướng. Việc này để tạo quyền tự chủ và nâng cao trách nhiệm của cơ quan đại diện chủ sở hữu.
Bộ này cũng được giao nghiên cứu chính sách phát triển riêng một số tập đoàn, tổng công ty quy mô lớn trong một số lĩnh vực để phát huy vai trò mở đường, dẫn dắt nền kinh tế. Còn Bộ Tài chính nghiên cứu cơ chế tăng nguồn lực cho doanh nghiệp nhà nước từ lợi nhuận sau thuế và các nguồn vốn hợp pháp khác để đầu tư dự án quan trọng.
Chuyên gia kinh tế, TS Nguyễn Minh Phong đưa ra một số giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động của tập đoàn, doanh nghiệp nhà nước.
Thứ nhất, thúc đẩy các tập đoàn, tổng công ty và doanh nghiệp nhà nước hoạt động phải theo nguyên tắc thị trường, tự chủ, tự chịu trách nhiệm, cạnh tranh bình đẳng và lấy hiệu quả kinh tế làm tiêu chí đánh giá chủ yếu. Đặc biệt, tách bạch nhiệm vụ của doanh nghiệp nhà nước sản xuất, kinh doanh hàng hóa, dịch vụ thông thường và nhiệm vụ của doanh nghiệp nhà nước sản xuất, cung cấp hàng hóa, dịch vụ công ích, phi lợi nhuận; tách bạch, phân định rõ chức năng chủ sở hữu tài sản, vốn của Nhà nước với chức năng quản lý nhà nước đối với mọi loại hình doanh nghiệp, chức năng quản trị kinh doanh của doanh nghiệp nhà nước...
Thứ hai, Nhà nước thực hiện đầy đủ trách nhiệm của chủ sở hữu đối với doanh nghiệp nhà nước, cổ phần, vốn góp của Nhà nước tại doanh nghiệp; thật sự đóng vai trò là nhà đầu tư, chủ sở hữu, bình đẳng về quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm với các nhà đầu tư khác trong doanh nghiệp; tiếp tục hoàn thiện các tiêu chí phân loại doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp có vốn nhà nước và doanh nghiệp cổ phần thuộc các ngành, lĩnh vực đáp ứng đầy đủ chuẩn mực quốc tế về quản trị doanh nghiệp; áp dụng các phương pháp định giá tài sản tiên tiến phù hợp cơ chế thị trường; bảo đảm vốn, tài sản của Nhà nước và giá trị doanh nghiệp được định giá đầy đủ, hợp lý, công khai, minh bạch, đồng thời, xử lý nghiêm minh các trường hợp định giá trị doanh nghiệp không đúng quy định của pháp luật để trục lợi, gây thất thoát tài sản.
Xây dựng và áp dụng khung quản trị doanh nghiệp phù hợp chuẩn mực quốc tế và khuyến khích áp dụng các nguyên tắc quản trị doanh nghiệp nhà nước của Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) tại một số tập đoàn kinh tế nhà nước đa sở hữu với quy mô lớn; kiện toàn đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý doanh nghiệp nhà nước có tính chuyên nghiệp, có trình độ cao, phẩm chất đạo đức tốt; thiết lập các hệ thống quản trị, kiểm soát nội bộ có hiệu quả trong việc phòng ngừa, phát hiện, ngăn chặn và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật, xung đột lợi ích; tình trạng cán bộ lãnh đạo, quản lý của doanh nghiệp nhà nước móc ngoặc với cán bộ, công chức nhà nước và khu vực kinh tế tư nhân để hình thành “nhóm lợi ích”, “sân sau”, lạm dụng chức vụ, quyền hạn thao túng hoạt động của doanh nghiệp nhà nước, trục lợi cá nhân, tham nhũng, lãng phí, gây tổn hại cho Nhà nước và doanh nghiệp...
Thứ ba, tăng cường hiệu lực, hiệu quả quản lý, giám sát, kiểm tra, kiểm soát, không để xảy ra thất thoát, lãng phí vốn, tài sản nhà nước; quy định rõ trách nhiệm của các cơ quan thanh tra, cơ quan kiểm toán về kết quả thanh tra, kiểm toán đối với doanh nghiệp nhà nước... Quy định rõ trách nhiệm của cấp ủy, người đứng đầu tổ chức đảng trong doanh nghiệp nhà nước khi để xảy ra thua lỗ, tổn thất trong hoạt động và vi phạm chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước. Phát huy vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội, xã hội - nghề nghiệp trong quá trình triển khai thực hiện chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước về doanh nghiệp nhà nước; bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của người lao động trong doanh nghiệp nhà nước.
Thứ tư, trước mắt, tập trung rà soát, sửa đổi các quy định tại Luật Quản lý, sử dụng vốn nhà nước đầu tư vào sản xuất, kinh doanh tại doanh nghiệp, Luật Đấu thầu, Luật Đất đai... và các văn bản pháp luật khác có liên quan để khắc phục vướng mắc, khó khăn phát sinh trong cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước, đầu tư, quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp để đáp ứng tốt hơn các yêu cầu thực tiễn. Hoàn thiện quy định về việc Nhà nước đặt hàng, lựa chọn cạnh tranh doanh nghiệp nhà nước tham gia thực hiện nhiệm vụ chính trị - xã hội; tổng kết, đánh giá và hoàn thiện cơ chế, chính sách pháp luật bảo đảm Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp hoạt động hiệu lực, hiệu quả trong thực thi nhiệm vụ được giao; đồng thời bảo đảm quyền tự chủ trong hoạt động của doanh nghiệp nhà nước.
Đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, cá thể hóa trách nhiệm, trao quyền chủ động hơn cho doanh nghiệp, đề cao trách nhiệm của người đứng đầu trong cơ cấu lại và triển khai các hoạt động sản xuất, kinh doanh; tăng cường giám sát, kiểm tra, thanh tra hoạt động của doanh nghiệp nhà nước, kiểm soát quyền lực, kịp thời phát hiện, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm. Tăng cường công tác chỉ đạo, giám sát, kiểm tra, thanh tra việc thực hiện các kế hoạch, phương án cổ phần hóa, thoái vốn nhà nước tại doanh nghiệp đã được phê duyệt.
Bên cạnh đó, gắn trách nhiệm của người đứng đầu các bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan thuộc Chính phủ, Chủ tịch UBND các tỉnh, thành phố trực thuộc T.Ư, Chủ tịch Hội đồng thành viên/Chủ tịch công ty/Chủ tịch Hội đồng quản trị/người đại diện phần vốn nhà nước tại các tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước với việc phê duyệt và tổ chức thực hiện Đề án cơ cấu lại doanh nghiệp, tổ chức và giám sát việc triển khai thực hiện có hiệu quả đề án được duyệt. Nâng cao hiệu quả và vai trò lãnh đạo toàn diện của tổ chức đảng tại doanh nghiệp nhà nước trong việc chấp hành chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, xây dựng và thực hiện nhiệm vụ sản xuất, kinh doanh, sử dụng, bảo toàn và phát triển vốn nhà nước. Phân định rõ giữa lãnh đạo quản lý và điều hành doanh nghiệp. Quy định rõ trách nhiệm của cấp ủy, người đứng đầu tổ chức đảng trong doanh nghiệp nhà nước khi để xảy ra thua lỗ, tổn thất trong hoạt động và vi phạm.
