Kiểm soát ô nhiễm bằng thể chế và công nghệ

Tiếp cận từ gốc

Những ngày cuối năm 2025 và đầu năm 2026, chất lượng không khí tại Hà Nội tiếp tục ghi nhận các đợt ô nhiễm nghiêm trọng, phản ánh rõ áp lực môi trường trong quá trình đô thị hóa nhanh. Ngày 11/12/2025, chỉ số chất lượng không khí (AQI) tại nhiều trạm quan trắc trên địa bàn thành phố vượt ngưỡng 220, riêng khu vực Đại học Bách khoa Hà Nội ghi nhận AQI 227, thuộc mức rất không lành mạnh.

Ngày 12/12/2025, tình trạng ô nhiễm còn trầm trọng hơn khi chất lượng không khí duy trì ở mức rất xấu trong nhiều giờ và đến 21 giờ 18 phút chạm ngưỡng nguy hại với AQI 309. Sang ngày 5/1/2026, trạm quan trắc tại cổng Parabol Đại học Bách khoa Hà Nội tiếp tục ghi nhận AQI 154, ở mức xấu. Những con số này cho thấy, ô nhiễm không khí tại Hà Nội không còn là hiện tượng bất thường, mà trở thành vấn đề có tính chu kỳ, lặp lại theo mùa và gắn chặt với cấu trúc phát triển đô thị.

Trong nhiều năm, các giải pháp kiểm soát ô nhiễm không khí tại Hà Nội chủ yếu mang tính tình thế. Những biện pháp này có tác dụng nhất định trong ngắn hạn, song chưa đủ để tạo ra thay đổi bền vững, bởi thiếu công cụ giám sát liên tục và cơ chế thực thi đủ mạnh. Thực tiễn đó buộc Hà Nội phải thay đổi cách tiếp cận. Thay vì chỉ “ứng phó khi ô nhiễm xảy ra”, thành phố đang hướng tới kiểm soát từ gốc của các nguồn phát thải, đặc biệt là phát thải giao thông.

Một trong những bước đi thể hiện rõ sự chuyển hướng này là chính sách vùng phát thải thấp (Low Emission Zone - LEZ). Khác với các biện pháp cấm đoán mang tính hành chính đơn lẻ, LEZ là công cụ quản trị đô thị dựa trên thể chế, có lộ trình, phạm vi và tiêu chí rõ ràng. Theo kế hoạch, giai đoạn 2026-2027 sẽ thí điểm tại vành đai 1 và một số phường trọng điểm. Từ năm 2028 mở rộng ra toàn bộ vành đai 1 và một phần vành đai 2 mục tiêu sau năm 2030 tiến tới mở rộng vào khu vực vành đai 3.

Trong các vùng này, Hà Nội dự kiến cấm xe tải trên 3.500 kg, hạn chế ô-tô và xe máy không đạt tiêu chuẩn khí thải, đồng thời kiểm soát hoạt động của xe mô-tô kinh doanh vận tải qua ứng dụng. Điều quan trọng là các quy định này không được áp dụng đột ngột, mà đi kèm lộ trình công bố công khai để người dân và doanh nghiệp chủ động thích ứng.

Theo Trung tá Đào Việt Long, Phó trưởng Phòng Cảnh sát giao thông (Công an Thành phố Hà Nội), lực lượng công an sẽ phối hợp với các sở, ngành để thông báo cụ thể các tuyến đường và khung giờ áp dụng hạn chế phương tiện, bảo đảm chính sách được triển khai minh bạch, tránh gây xáo trộn lớn trong đời sống đô thị.

Chuyển đổi quản lý nhờ AI

Nếu thể chế là khuôn khổ, thì công nghệ đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI) chính là công cụ giúp chính sách đi vào thực tế. Theo bà Lê Thanh Thủy, Phó trưởng Phòng Quản lý môi trường (Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội), thành phố đang từng bước triển khai hệ thống camera giao thông tích hợp AI để giám sát phương tiện trong vùng phát thải thấp. Các hệ thống này không chỉ ghi nhận hình ảnh mà còn có khả năng nhận diện biển số, phân loại phương tiện, kết nối với dữ liệu đăng kiểm và tiêu chuẩn khí thải. Bà Thủy cho biết, việc phối hợp với lực lượng công an triển khai camera AI giám sát phương tiện là bước chuyển từ quản lý thủ công sang quản lý bằng dữ liệu, cho phép giám sát liên tục thay vì kiểm tra theo đợt.

Trước đó, ngày 26/12/2025, UBND thành phố Hà Nội ban hành Kế hoạch số 372/KH-UBND về triển khai các giải pháp khắc phục “điểm nghẽn” trong công tác bảo vệ môi trường. Trong kế hoạch này, Hà Nội yêu cầu chuyển từ kiểm tra thủ công, xử lý theo đợt sang giám sát thường xuyên bằng công nghệ, thông qua việc mở rộng hệ thống camera, cảm biến môi trường và khai thác dữ liệu số. Đây là lần đầu tiên Thủ đô đặt vấn đề xây dựng hệ thống dữ liệu môi trường - giao thông tích hợp như một nhiệm vụ trọng tâm, phục vụ cả công tác điều hành trước mắt lẫn hoạch định chính sách dài hạn.

Đối với lĩnh vực giao thông, Kế hoạch số 372 tạo nền tảng pháp lý cho việc triển khai vùng phát thải thấp, đồng thời yêu cầu các sở, ngành phối hợp chặt chẽ với lực lượng công an trong tổ chức thực thi. Việc ứng dụng camera AI không chỉ nhằm phát hiện vi phạm, mà còn phục vụ phân tích lưu lượng, xác định điểm nóng phát thải, từ đó điều chỉnh tổ chức giao thông và phân luồng hợp lý. Cách tiếp cận này thể hiện rõ mục tiêu kiểm soát từ gốc nguồn phát thải, thay vì chỉ xử lý hậu quả khi ô nhiễm đã xảy ra.

Theo đánh giá của các chuyên gia, kiểm soát ô nhiễm không khí là bài toán dài hạn, không thể giải quyết bằng những giải pháp ngắn hạn hay mang tính phong trào. Việc Hà Nội chuyển từ cách làm “trước mắt” sang chủ động kiểm soát bằng thể chế và công nghệ cho thấy sự thay đổi căn bản trong tư duy quản trị đô thị. Dù còn nhiều thách thức về nguồn lực và hạ tầng, cách tiếp cận này mở ra triển vọng hình thành một hệ thống kiểm soát ô nhiễm hiệu quả hơn, bền vững hơn, đặt nền móng cho mục tiêu nâng cao chất lượng sống của Thủ đô trong những năm tới.