Di sản đang bị nhìn sai lệch
Ngay trong ngày xảy ra tai nạn ở vòng loại Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn 2017, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VHTTDL) đã ban hành công văn yêu cầu tạm dừng lễ hội nếu không bảo đảm các yếu tố an toàn. Cũng ngày này, UBND thành phố Hải Phòng yêu cầu Sở Văn hóa và Thể thao Hải Phòng kiểm tra, rà soát công tác quản lý và tổ chức vòng đấu loại Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn năm 2017, đồng thời, quyết định tạm dừng việc tổ chức Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn 2017.
Thế nhưng, những động thái dù rất khẩn trương này dường như cũng không thể xoa dịu dư luận đang bàng hoàng dậy sóng. Tại buổi làm việc với lãnh đạo Bộ VHTTDL sau ngày xảy ra sự việc, lãnh đạo UBND quận Đồ Sơn khẳng định, chọi trâu Đồ Sơn là lễ hội truyền thống, mang ý nghĩa tâm linh của người dân vùng biển. Năm 2012, lễ hội được Bộ VHTTDL công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, trong nhiều năm qua là sản phẩm kích cầu du lịch, thu hút đông đảo du khách. Vì thế, lãnh đạo địa phương bày tỏ mong muốn lễ hội sẽ tiếp tục được duy trì.
Tuy nhiên, theo Thứ trưởng Bộ VHTTDL Trịnh Thị Thủy, yếu tố quan trọng hàng đầu là an toàn lại chưa được bảo đảm ở lễ hội chọi trâu Đồ Sơn. Đây là lỗi thuộc về Ban tổ chức. “Bộ VHTTDL đã ban hành nhiều văn bản chấn chỉnh, yêu cầu không tổ chức đối với các lễ hội chọi trâu không phải là truyền thống ở các địa phương trong những năm qua. Tuy nhiên, lễ hội chọi trâu Đồ Sơn đang là ngoại lệ, bởi yếu tố truyền thống lâu đời. Mặc dù vậy, sự việc xảy ra tại vòng loại lễ hội năm nay đã cho thấy công tác tổ chức và quản lý ở lễ hội này buộc phải điều chỉnh”, Thứ trưởng cho biết.
Phó Cục trưởng Cục Di sản Văn hóa Nông Quốc Thành cũng thẳng thắn, công tác tổ chức lễ hội chọi trâu Đồ Sơn đang bộc lộ nhiều vấn đề. Chọi trâu chỉ là một phần trong các yếu tố để lễ hội được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Tuy nhiên, trong suốt 27 năm qua, kể từ khi Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn được khôi phục (năm 1990) đến nay, việc tuyên truyền, quảng bá những giá trị văn hóa thiêng liêng, tốt đẹp của lễ hội chưa được chú trọng. Du khách tìm đến lễ hội chủ yếu chỉ để chứng kiến những màn đấu trâu nhuốm màu bạo lực.
PGS Trần Lâm Biền cũng cho rằng, không còn nhận thấy các giá trị văn hóa truyền thống ở lễ hội chọi trâu ngày hôm nay nữa. “Lễ hội đang bị lợi dụng để trục lợi, khiến cho các yếu tố truyền thống bị sai lệch và trở nên méo mó. Từ bao giờ mà lễ hội chọi trâu Đồ Sơn chỉ được biết đến với các màn đấu đầu trâu bạo lực đến tóe máu?...”, ông Trần Lâm Biền đặt câu hỏi. Núp bóng tinh thần thượng võ, nhân danh truyền thống để tổ chức với nhiều yếu tố thương mại đang khiến cho những giá trị thiêng liêng của lễ hội bị mai một.
Cần có nghiên cứu bài bản, khoa học
Từ một góc nhìn khác, TS Trần Hữu Sơn, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam lại nhận định, không thể vì một sự cố mà cấm cả lễ hội chọi trâu truyền thống của Đồ Sơn. Đó là cách làm cực đoan và không phù hợp với tư duy quản lý hiện nay. Theo TS Trần Hữu Sơn, cần tổ chức các tọa đàm, hội thảo khoa học để thu thập ý kiến của các chuyên gia, nhà quản lý, chính quyền địa phương và tâm nguyện của cộng đồng. “Dừng hay không thì cũng phải nghiên cứu kỹ lưỡng, bài bản chứ không chỉ bằng một mệnh lệnh là xong. Thay vì cấm thì hãy nghiên cứu, xem xét, rà soát lại toàn bộ những lỗi dẫn đến tai nạn đó…”, TS Trần Hữu Sơn nói.
PGS, TS Nguyễn Văn Huy nêu quan điểm, trên thế giới cũng có nhiều lễ hội có yếu tố bạo lực, điển hình như lễ hội đấu bò tót ở Tây Ban Nha. Cần nghiên cứu, tham khảo kinh nghiệm quốc tế trên bình diện tổng thể liên quan đến các vấn đề bảo đảm an toàn, hài hòa với yêu cầu gìn giữ phong tục tập quán, truyền thống văn hóa của địa phương… Trên cơ sở đó mới có thể đưa ra những quyết đáp hợp lý và cẩn trọng.
PGS, TS Nguyễn Văn Huy cũng cho rằng, đôi khi dư luận chưa nhìn nhận đầy đủ về tổng thể giá trị của lễ hội. Với lễ hội này, hoạt động chọi trâu thường được hiểu là toàn bộ giá trị của di sản. Chính vì thế, khi xảy ra sự cố, điều bắt buộc là phải nghiên cứu, xem xét cho đúng bản chất vấn đề. “Thực tế là lễ hội chọi trâu
Đồ Sơn đang phát triển rộng hơn so với quy mô truyền thống, trong đó có nhiều yếu tố mang tính thương mại cần điều chỉnh. Nhưng không thể vì thế mà vội vàng đưa ra một quyết đáp nào thiếu cơ sở khoa học. Một cuộc tổng kiểm tra, rà soát các yếu tố liên quan đến sự tồn tại, phát triển và thay đổi của lễ hội từ quá khứ đến hiện tại là rất cần thiết. Những nghiên cứu kỹ càng, khoa học đó sẽ giúp tránh được những sai lầm, phản ứng tiêu cực từ cộng đồng cũng như tác động sai lệch đến sự tồn tại của các phong tục, tập quán lâu đời...”, PGS, TS Nguyễn Văn Huy lưu ý.
Được biết, Bộ VHTTDL đã chỉ đạo Cục Văn hóa cơ sở phối hợp với Sở Văn hóa và Thể thao TP Hải Phòng xây dựng lộ trình thay đổi các phương án tổ chức lễ hội. Bộ sẽ cùng với địa phương tổ chức các hội thảo, tọa đàm khoa học để tìm phương án phù hợp.
