Hướng tới hoàn thiện thể chế trong đấu thầu

Dự thảo Luật Đấu thầu (sửa đổi) đã được trình QH xem xét, đánh giá. Thực tế, thời gian qua, việc “ách tắc” về thời gian thực hiện các gói thầu cũng được nhấn mạnh nhiều lần. Đặc biệt, tình trạng “cài cắm” “quân xanh, quân đỏ” vẫn là mảng tối trong công tác đấu thầu thời gian qua, tạo ra những cuộc thầu nội bộ, thiếu tính cạnh tranh để kiếm lời bất chính. Liệu rằng, các quy định mới có lấp được các lỗ hổng, bất cập đã và đang diễn ra trong thực tế?
0:00 / 0:00
0:00
Đấu thầu qua mạng góp phần công khai, minh bạch, hạn chế hành vi vi phạm, trục lợi. Ảnh: ĐẠI BIỂU NHÂN DÂN
Đấu thầu qua mạng góp phần công khai, minh bạch, hạn chế hành vi vi phạm, trục lợi. Ảnh: ĐẠI BIỂU NHÂN DÂN

Ách tắc do cố tình trì hoãn, kéo dài

Luật Đấu thầu (ban hành năm 2005, sửa đổi năm 2013) đã được xây dựng trên cơ sở các chuẩn mực quốc tế, phù hợp thông lệ chung và quy định của các nhà tài trợ như Ngân hàng Thế giới (WB), Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB)...Luật Đấu thầu 2013 đã quy định từng mốc thời gian cụ thể cho từng hoạt động lựa chọn nhà thầu, theo hướng vừa tạo điều kiện thuận lợi cho nhà thầu, cải cách thủ tục hành chính, vừa bảo đảm tính minh bạch, công khai, đồng thời cũng phù hợp thông lệ quốc tế và quy định của các nhà tài trợ.

Báo cáo từ Bộ Kế hoạch và Đầu tư (KH&ĐT), theo khảo sát trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, thời gian trung bình thực tế từ khi thông báo mời thầu đến khi phê duyệt kết quả lựa chọn nhà thầu đã được rút ngắn đáng kể (đấu thầu rộng rãi một giai đoạn một túi hồ sơ là 32 ngày, hai túi hồ sơ là 48 ngày). Đối chiếu quy định về thời gian trong đấu thầu, theo Báo cáo đánh giá của WB thì thời gian tổ chức đấu thầu tại Việt Nam là ngang bằng, thậm chí ngắn hơn so nhiều nước (Mỹ, Hàn Quốc: 100 ngày; Trung Quốc, Australia: 80 ngày).

Hiện nay, hệ thống mạng đấu thầu quốc gia mới đã được vận hành (từ tháng 9/2022). Tất cả các loại gói thầu (trừ gói thầu hỗn hợp) đều có thể thực hiện đấu thầu qua mạng với thời gian rút ngắn hơn so đấu thầu truyền thống. Thông qua công tác kiểm tra, tổng hợp báo cáo hoạt động đấu thầu trên phạm vi toàn quốc trong nhiều năm qua, Bộ KH&ĐT nhận thấy, nhiều chủ đầu tư đã thực hiện công tác lựa chọn nhà thầu với thời gian ngắn hơn mức tối đa mà Luật Đấu thầu 2013 cho phép rất nhiều.

Tuy nhiên, ông Trần Hào Hùng, Cục trưởng Quản lý đấu thầu, Bộ KH&ĐT thừa nhận, cũng có một thực tiễn là đôi khi thời gian trong lựa chọn nhà thầu bị chủ đầu tư cố tình trì hoãn, kéo dài. Thí dụ như, việc phê duyệt kết quả lựa chọn nhà thầu trong nhiều trường hợp có thể chỉ vài ba ngày, nhưng vì nhiều lý do, chủ đầu tư chần chừ, kéo dài để tìm cách “sắp xếp”, xử lý. Cũng có trường hợp, một số cán bộ có nhiệm vụ ngại trách nhiệm hoặc không đủ năng lực nên không dám quyết định, đùn đẩy lên cấp trên, chuyển qua chuyển lại cho cấp dưới, dẫn đến kéo dài thời gian, ách tắc...

“Có thể nói chậm trễ trong lựa chọn nhà thầu còn có nguyên nhân do năng lực và ý muốn chủ quan, tính chuyên nghiệp và ý thức tuân thủ luật pháp của người thực thi, không hoàn toàn do quy định của pháp luật về đấu thầu. Không riêng vấn đề này, đối với hoạt động đấu thầu nói chung, ý kiến các đại biểu QH và cơ quan thẩm tra của QH cũng đánh giá những vướng mắc trong thời gian qua do cả nguyên nhân từ chính sách và từ tổ chức thực hiện. Vì thế cần có nhận diện, đánh giá đúng vướng mắc do đâu để sửa đổi, bổ sung đúng, trúng…”, ông Hùng nói.

Vậy, Dự thảo Luật Đấu thầu (sửa đổi) đã sửa đổi, bổ sung thế nào? Theo ông Trần Hào Hùng, Dự thảo Luật đã đề xuất sửa đổi, bổ sung nhiều quy định để cải cách, đơn giản hóa quy trình, thủ tục đấu thầu, cắt giảm thời gian trong đấu thầu.

Về thời gian trong đấu thầu, Dự thảo Luật chỉ quy định thời gian tối thiểu để nhà thầu, nhà đầu tư chuẩn bị hồ sơ dự thầu, làm rõ hồ sơ dự thầu; đối với thời gian thực hiện các công việc khác (như thời gian đánh giá hồ sơ dự thầu, phê duyệt kết quả lựa chọn nhà thầu...), người có thẩm quyền, chủ đầu tư, bên mời thầu được tự xác định trên cơ sở bảo đảm phù hợp với quy mô, tính chất của từng dự án, gói thầu cụ thể. Quy định này bảo đảm tính công khai, minh bạch trong hoạt động đấu thầu, đồng thời tạo sự chủ động, linh hoạt cho người có thẩm quyền, chủ đầu tư, bên mời thầu trong việc thực hiện các hoạt động đấu thầu, góp phần rút ngắn thời gian tổ chức đấu thầu cho từng dự án, gói thầu…

Còn về thủ tục, Dự thảo Luật cắt bỏ một số thủ tục thẩm định, phê duyệt ở cấp trung gian (như: phê duyệt danh sách nhà thầu đáp ứng yêu cầu về kỹ thuật; danh sách xếp hạng nhà thầu; thương thảo hợp đồng, trừ gói thầu lớn, phức tạp). Thay vào đó, người có thẩm quyền, chủ đầu tư chỉ phê duyệt ba nội dung, gồm: kế hoạch lựa chọn nhà thầu; hồ sơ mời thầu, hồ sơ yêu cầu, hồ sơ mời quan tâm, hồ sơ mời sơ tuyển; kết quả lựa chọn nhà thầu, kết quả lựa chọn danh sách ngắn.

Tuy nhiên, ông Hùng cho rằng, tổ chức thực hiện vẫn là yếu tố quan trọng, nhất là trong bối cảnh công tác quản lý hoạt động đấu thầu đã phân cấp rất mạnh cho chủ đầu tư. Bởi vậy, để quá trình tổ chức lựa chọn nhà thầu được nhanh chóng, hiệu quả, điều cần thiết vẫn là nâng cao năng lực, chất lượng, ý thức trách nhiệm của cán bộ tham gia công tác đấu thầu.

Ông Hùng cũng cho biết, thực tiễn quá trình tổ chức thi hành Luật Đấu thầu trong thời gian qua đã cho thấy, các hành vi vi phạm vẫn còn diễn biến phức tạp, tinh vi, như: dàn xếp, thông đồng, gian lận, nâng khống giá, cài cắm tiêu chí đánh giá trong hồ sơ mời thầu, không công khai thông tin trong đấu thầu, can thiệp bất hợp pháp vào hoạt động đấu thầu… Bên cạnh các nguyên nhân phát sinh từ quá trình thi hành luật nêu trên thì một số quy định của Luật Đấu thầu còn chưa đầy đủ, chặt chẽ dẫn đến bị lợi dụng (như quy định về công khai, kết nối, chia sẻ thông tin; quy định về các hình thức, phương thức lựa chọn nhà thầu; các hành vi bị cấm trong đấu thầu…).

Hướng tới hoàn thiện thể chế trong đấu thầu ảnh 1

Thi công dự án xây dựng đường Tây Thăng Long đoạn Văn Tiến Dũng - Phạm Văn Đồng. Ảnh: HẢI ANH

Hoàn thiện các quy định

Đại diện cơ quan soạn thảo Dự thảo Luật Đấu thầu (sửa đổi) cho biết, nhằm nâng cao tính cạnh tranh, công bằng, minh bạch, hiệu quả kinh tế và ngăn chặn tình trạng tham nhũng, tiêu cực, thông thầu, gian lận…, nhiều quy định của Dự thảo Luật đã được hoàn thiện theo hướng:

Một là, bổ sung, hoàn thiện quy định về tiêu chí bảo đảm cạnh tranh trong nội dung hồ sơ mời thầu nhằm hạn chế tình trạng “cài cắm” tiêu chí đánh giá, gây ra sự cạnh tranh không bình đẳng.

Hai là, đẩy mạnh đấu thầu qua mạng, coi đây là biện pháp giúp công khai, minh bạch tối đa, từ đó hạn chế hành vi vi phạm, trục lợi.

Ba là, yêu cầu tất cả các thông tin về quá trình lựa chọn nhà thầu và kết quả thực hiện hợp đồng (trong đó có nội dung về chất lượng hàng hóa, dịch vụ, công trình) phải được công khai trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, đồng thời thiết lập hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia về nhà thầu để phục vụ cho việc đánh giá uy tín của nhà thầu và chất lượng của hàng hóa mà nhà thầu đã cung cấp, làm cơ sở loại bỏ các nhà thầu không có uy tín và hàng hóa không bảo đảm chất lượng.

Bốn là, sửa đổi, bổ sung quy định về hình thức mua sắm trực tiếp và hình thức tự thực hiện nhằm hạn chế tình trạng áp giá cao trong mua sắm trực tiếp; khắc phục tình trạng lạm dụng hình thức tự thực hiện để giao gói thầu cho các đơn vị trực thuộc chủ đầu tư thực hiện thay vì áp dụng đấu thầu rộng rãi.

Năm là, sửa đổi, bổ sung quy định về đánh giá uy tín nhà thầu; cách xác định chi phí cho toàn bộ quá trình sử dụng của hàng hóa, công trình nhằm hạn chế tình trạng nhà thầu bỏ thầu giá rẻ, dẫn đến việc thực hiện hợp đồng không bảo đảm tiến độ, chất lượng.

Sáu là, nâng cao hiệu lực, hiệu quả áp dụng chế tài xử lý các hành vi vi phạm trong đấu thầu theo hướng: Bổ sung các hành vi bị cấm để xác định đầy đủ các hành vi vi phạm đã xảy ra trong thực tế, đồng thời tăng cường chế tài và trách nhiệm xử lý của người có thẩm quyền; bổ sung quy định về các trường hợp người có thẩm quyền được phép đình chỉ, không công nhận kết quả lựa chọn nhà thầu, quyết định vô hiệu đối với các quyết định của chủ đầu tư, bên mời thầu trong trường hợp phát hiện có sai phạm trong hoạt động tổ chức lựa chọn nhà thầu.