Phát huy từ dân tộc, mở rộng trong hiện đại
Hội thảo khoa học toàn quốc “Xây dựng hệ giá trị văn học nghệ thuật (VHNT) Việt Nam dân tộc và hiện đại” vừa diễn ra tại Bắc Ninh ngày 11-12, có sự tham dự của hơn 100 nhà nghiên cứu, phê bình, văn nghệ sĩ trên nhiều lĩnh vực. Chủ đề hội thảo nhận được sự quan tâm đông đảo với gần 90 tham luận gửi đến từ nhiều cơ quan nghiên cứu, giảng dạy, hội nghề nghiệp, báo chí và các nhà nghiên cứu lão thành.
Nội dung các tham luận cũng như ý kiến trình bày cho thấy nhiệt tình đối với văn nghệ nước nhà cũng như cái nhìn đa dạng về thực trạng đời sống VHNT hiện nay trong mối tương quan với công chúng, thị trường, nhà nước, hệ thống chính sách, đội ngũ văn nghệ sĩ, lực lượng nghiên cứu, phê bình… Bởi thế mà cùng với những đề xuất, phân tích về các hệ giá trị VHNT nước nhà xưa nay, tập trung vào thời kỳ hiện đại, đương đại, nhiều nhà nghiên cứu, văn nghệ sĩ cũng liên hệ thực tế, phản ánh thực trạng, phản biện, phê phán những bất cập, tiêu cực trong đời sống xã hội, trong sáng tác, quảng bá tác phẩm VHNT. Qua đó nhấn mạnh vào ý nghĩa của những giá trị mà mình đề xuất, đồng thời gợi mở những định hướng, giải pháp cho việc xây dựng các giá trị đó.
Nhiều giá trị hay phẩm chất đã định hình, trở nên truyền thống trong VHNT nước nhà qua lịch sử tiếp tục được bàn luận, đặt vào bối cảnh hôm nay với đề xuất phát huy, mở rộng cách hiểu. Như chủ nghĩa yêu nước; ý thức cội nguồn; mục tiêu truyền tải đạo lý, tư tưởng; chủ nghĩa nhân đạo, nhân văn; tinh thần gắn kết cộng đồng… Cùng với đó, là những nhận định, nhận diện về những giá trị mới đang hình thành cũng như VHNT cần hướng tới xây dựng, phát triển trong đời sống đương đại. Như tinh thần hội nhập, tiếp thu có chọn lọc tinh hoa thế giới, tiếp cận và thích ứng với những giá trị chung của quốc tế… PGS, TS Nguyễn Văn Dân cho rằng: Ngày nay, chúng ta còn có thể thấy xuất hiện thêm những giá trị mới đặc thù cho thời đại vừa xây dựng vừa bảo vệ Tổ quốc. Đó là tư tưởng nhân quyền, quyền cá nhân trong sự hài hòa với quyền cộng đồng, tư tưởng dân chủ, công bằng, ý thức công dân... Qua đó, PGS nhấn mạnh: “Phát huy các tư tưởng và tinh thần đó sẽ làm cho văn nghệ nước nhà có được những giá trị vừa trường tồn vừa có tính thời sự, vừa có tính dân tộc vừa mang tính nhân loại”. Còn GS Hà Minh Đức thì cảm nhận: “Văn nghệ đối diện với con người hôm nay. Phải thể hiện được những phẩm chất mới và phê phán những hiện tượng tiêu cực. Phương châm chân - thiện - mỹ vẫn có giá trị nhưng phải nhận thức những đổi thay. Thế nào là chân, thiện, mỹ trong tình hình hôm nay. Cái gốc phải là đề cao tôn vinh cái đẹp, cái hay của con người mới. Cái gốc là chủ nghĩa nhân đạo, góp phần thúc đẩy cho cuộc sống phát triển và con người tốt đẹp”.
Quan tâm các điều kiện để tạo nên giá trị
Bên cạnh những đề xuất, không khỏi có những băn khoăn về vấn đề xây dựng hệ giá trị như thế nào cho VHNT Việt Nam; xây dựng hay đi tìm các giá trị trong thực tế sáng tác VHNT đa dạng hiện nay, hay phải thực hiện công việc nào trước; liệu có thể xây dựng được hệ giá trị đó không khi mà sáng tác VHNT luôn cần được khẳng định bằng sự đa dạng về phong cách, phong phú trong thể hiện và cần những cá tính sáng tạo; cũng như trong sáng tạo VHNT, khó lòng có được những cái chuẩn áp dụng cho mọi văn nghệ sĩ… Điều đó cho thấy, có nhiều cách hiểu về nhu cầu hay ý nghĩa của việc xây dựng các giá trị, hoặc tiêu chí, tiêu chuẩn cho công việc sáng tạo hay thẩm bình, nghiên cứu VHNT.
Nhưng quan trọng hơn thế, là qua hội thảo có khá nhiều đề xuất của các chuyên gia, văn nghệ sĩ cho những vấn đề quan trọng, có thể coi là cấp bách hoặc cần được coi là cấp bách hiện nay, đối với sự tồn tại, phát triển VHNT. Đó là cần thúc đẩy, mở rộng trong quan niệm của hệ thống chính trị cũng như xã hội về tầm quan trọng, sự cần thiết của VHNT đối với xã hội; tiếp tục xây dựng, thúc đẩy các chính sách thuận lợi cho VHNT trong sáng tác, quảng bá, xây dựng và củng cố đội ngũ sáng tác, lý luận phê bình cũng như hệ thống pháp luật nhằm bảo vệ quyền lợi văn nghệ sĩ, tác giả… TS Vũ Thị Hà (Viện Văn học) đề xuất: Cần sửa đổi, bổ sung một số điều khoản trong hệ thống luật làm cơ sở và hành lang pháp lý trong việc quản lý văn hóa nghệ thuật và giáo dục con người mới… Đặc biệt, cần có một phần ngân sách cho việc xây dựng hệ thống các đề tài, các công trình nghiên cứu có tính ứng dụng thực tiễn cao, làm cơ sở để thẩm định, xây dựng và phát triển văn hóa - con người, xây dựng hệ giá trị, thị hiếu thẩm mỹ lành mạnh cho công chúng.
Đây cũng chính là những vấn đề cần được tăng cường trao đổi, đề xuất trong tình hình mới, khi đất nước tích cực phát triển, đổi mới, hội nhập, vừa xây dựng, vừa bảo vệ, vừa củng cố, bảo tồn, vừa phát huy, phát triển, rất cần có sự đồng hành, nhập cuộc của VHNT. Và như vậy, việc xây dựng cho VHNT các giá trị gồm cả cái đã trở nên truyền thống cần tiếp tục được khai thác, phát huy, lẫn những cái đang định hình, cần hướng tới, luôn cần sự tham dự, kết nối tích cực của đội ngũ văn nghệ sĩ, nhà nghiên cứu và hệ thống cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan văn hóa, hội nghề nghiệp… liên quan.
Hội thảo vừa diễn ra, có thể coi như một cuộc tập hợp, trao đổi tiền đề cho những gì cần tiếp tục bàn thảo để nhận thấy rõ hơn về các giá trị VHNT nước nhà hôm nay, trong nội dung, tư tưởng cũng như hình thức, nghệ thuật thể hiện. Đặc biệt là hướng tới những hành động cụ thể, thiết thực nhằm phát huy, lan tỏa giá trị VHNT. Qua đó, góp phần đề xuất các định hướng, chính sách phát triển, quan tâm, đầu tư cho VHNT…
GS, TS Hồ Sĩ Quý (Viện Thông tin Khoa học Xã hội):
Hệ giá trị VHNT Việt Nam, một mặt cần bao gồm trong nó những giá trị phản ánh được lý tưởng, niềm tin, kỳ vọng và nguyên tắc hoạt động của VHNT Việt Nam. Nhưng mặt khác, hệ giá trị VHNT cũng không được phép lảng tránh trách nhiệm tạo hành lang cởi mở cho sự phản ánh các giá trị đích thực của xã hội hôm nay và của đời sống VHNT hiện nay - các giá trị ngầm định, đang âm thầm và mãnh liệt chảy trong đời sống xã hội…
TS Ngô Phương Lan (nguyên Cục trưởng Điện ảnh):
Hệ giá trị của điện ảnh Việt Nam phải được xây đắp từ sự kết hợp hài hòa giữa tính dân tộc và tính hiện đại. Nếu chỉ quan tâm đến tính dân tộc mà bỏ qua tính hiện đại thì nhà sáng tác sẽ đi theo lối mòn, không phát huy được sự sáng tạo, không cập nhật được với thời đại nên tác phẩm sẽ không đáp ứng được nhu cầu xã hội, không thu hút được sự quan tâm của khán giả cả ở trong và ngoài nước.
Ngược lại, nếu chỉ quan tâm đến tính hiện đại mà bỏ qua tính dân tộc thì điện ảnh của chúng ta sẽ không thể hiện được những suy nghĩ, tình cảm - những gì là tâm hồn, là máu thịt của nhân dân và không tìm được sự đồng cảm của họ. Điện ảnh sẽ mất bản sắc, không có diện mạo riêng, không đủ “tư cách” để vươn ra thế giới.
Kết hợp hài hòa giữa tính dân tộc và tính hiện đại tạo nên hệ giá trị của điện ảnh Việt Nam, cũng là tạo nên thành công cho điện ảnh Việt Nam.
Nhạc sĩ - Nhà báo Trần Lệ Chiến (Phó Tổng Biên tập tạp chí Âm nhạc):
Để VHNT nói chung, âm nhạc nói riêng hướng đến chân - thiện - mỹ, có tác dụng định hướng, đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa tinh thần cao và đa dạng thì Nhà nước cần nghiên cứu và mở rộng biên độ chính sách đặc thù đối với từng lĩnh vực nghệ thuật, trong đó có âm nhạc, mà âm nhạc cũng được chia làm nhiều thể loại, nên không thể cào bằng, đổ đồng. Cần có những hội thảo chuyên sâu về hoạch định chính sách cho phù hợp, nhằm đào tạo tốt, khuyến khích sáng tạo, quảng bá tác phẩm, qua đó góp phần nâng tầm tri thức. Có như thế, chúng ta mới có một “hệ giá trị” VHNT dân tộc và hiện đại.
