Báo cáo được công bố tại Hội nghị trực tuyến của Bộ Khoa học và Công nghệ ngày 27/10 chỉ rõ: Tính đến ngày 26/10, tổng dự toán kinh phí cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trên cả nước là 52.680,28 tỷ đồng. Trong đó, số giải ngân đạt 21.693,48 tỷ đồng (tương đương 41,18%). Ở khối địa phương, tỷ lệ giải ngân ở lĩnh vực khoa học, công nghệ đạt 47,15%, với chuyển đổi số là khoảng 30,23%, còn với đổi mới sáng tạo chỉ đạt khoảng 27,54%.
Cũng theo báo cáo trên, chi đầu tư phát triển đạt tỷ lệ giải ngân 43,78%, trong khi chi thường xuyên, nơi có kinh phí thực hiện đề tài, vật tư và vận hành, chỉ đạt 37,18%. Những số liệu này cho thấy tỷ lệ giải ngân cho đội ngũ đổi mới sáng tạo đang chiếm phần nhỏ nhất. Đồng thời, phần kinh phí đầu tư cho xây dựng và mua sắm cơ sở vật chất đang được giải ngân nhanh hơn những phần có sự thúc đẩy của chuyên gia nghiên cứu và vận hành.
Trao đổi với Nhân Dân cuối tuần, Viện trưởng Khoa học kỹ thuật, Hạ tầng và Môi trường Trịnh Xuân Đức nhìn nhận, nguồn lực đổi mới sáng tạo ở Việt Nam hiện vẫn có xu hướng tập trung nhiều hơn vào đầu tư hạ tầng, trang thiết bị và xây dựng các quỹ. Trong khi đó, phần dành trực tiếp cho cá nhân và nhóm nghiên cứu - những người thật sự tạo ra sản phẩm đổi mới sáng tạo, vẫn chưa tương xứng.
Chúng ta có thể đầu tư hàng tỷ đồng cho một hệ thống thiết bị phân tích hiện đại. Song, nếu thiếu kinh phí vận hành, vật tư tiêu hao, nhân lực kỹ thuật hoặc cơ chế thanh toán linh hoạt, các thiết bị vẫn có thể bị bỏ không. Tương tự, một quỹ phát triển khoa học và công nghệ có nguồn vốn lớn cũng chưa chắc tạo ra nhiều đột phá, nếu người có ý tưởng sáng tạo gặp khó khăn trong tiếp cận vốn hoặc phải chịu áp lực quá lớn về thủ tục và trách nhiệm giải trình.
Cũng cần phải nhắc đến thời điểm cuối tháng 9 vừa qua, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng đã chủ trì cuộc họp về thực trạng hệ thống phòng thí nghiệm, trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm; cơ chế đầu tư, vận hành, bảo trì, bảo dưỡng, dùng chung... các phòng thí nghiệm trên phạm vi cả nước. Qua khảo sát thực tế, đối với 16 phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia được đầu tư trong giai đoạn 2000-2013, với tổng nguồn vốn hơn 966 tỷ đồng, tương đương bình quân khoảng hơn 60 tỷ đồng mỗi phòng.
Mức kinh phí hoạt động bình quân chỉ khoảng hơn một tỷ đồng/phòng/năm chỉ vừa đủ chi cho các khoản điện, nước, vật tư tiêu hao. Song, khoản tiền này không đủ để giữ chân đội ngũ nhân lực chất lượng cao hay theo đuổi nghiên cứu dài hạn. Mỗi năm, một phòng thí nghiệm nhận chưa tới 2% giá trị đầu tư ban đầu để vận hành, trong khi mức tối thiểu cần đáp ứng phải là khoảng 10-15%. Hơn thế, chủ nhiệm đề tài cần được trao quyền tự chủ thực chất theo cơ chế khoán chi đến sản phẩm cuối cùng.
Hệ quả thấy rõ khi có tới 78% thiết bị đã có tuổi đời trên 10 năm, phần lớn đã lạc hậu và thiếu phụ tùng thay thế đồng bộ. Dù đa số các cơ sở được khảo sát báo cáo công suất khai thác hơn 80%, vẫn có khoảng 30% cơ sở hoạt động dưới 50% công suất hoặc chưa đạt hiệu quả, do thiếu kinh phí duy trì thường xuyên và thiếu kết nối với các đơn đặt hàng từ thị trường.
Trước thực tế trên, Bộ Khoa học và Công nghệ đang nghiên cứu phương án bảo đảm toàn bộ kinh phí chi thường xuyên trong năm năm đầu và cấp kinh phí nghiên cứu hằng năm khoảng 30% giá trị đầu tư cho các phòng thí nghiệm trọng điểm. Cơ quan quản lý đã nhìn nhận ra vấn đề: Một phòng thí nghiệm cần được đầu tư và bảo đảm chi phí trong suốt quá trình vận hành mới có thể đạt được hiệu quả tối đa, thay vì chỉ chú trọng mua vào trang thiết bị ban đầu.
Hiện tại, sự chênh lệch giữa đầu tư cho cơ sở vật chất và đội ngũ chuyên gia công nghệ càng đáng lo, đặc biệt trong bối cảnh làn sóng trí tuệ nhân tạo đang thay đổi cuộc sống mỗi ngày. Công nghệ mới chỉ rút ngắn khả năng tiếp cận chứ không thể thay thế giá trị của dữ liệu thực địa và tri thức chuyên ngành.
Như trong lĩnh vực môi trường, cá nhân có thể tạo ra những phần mềm dự báo ô nhiễm nước chỉ trong vài giờ. Thế nhưng, nếu bên dưới đó là phương trình sinh địa hóa bị AI suy diễn sai (ảo giác AI) hoặc không có dữ liệu quan trắc chuẩn xác, ứng dụng đó hoàn toàn vô giá trị, thậm chí gây hại khi sử dụng trong việc ra quyết định thực tế.
Xét đến cùng, chỉ 1% của 31 nghìn tỷ đồng đã tương đương với khoảng 6.200 “gói tài trợ vi mô” trị giá 50 triệu đồng. Khi AI đã giải phóng con người khỏi rào cản hạ tầng phức tạp, chính sách của Nhà nước phải giúp họ tiếp cận nhanh nhất với dữ liệu thật, chi phí tính toán và môi trường thử nghiệm an toàn. Đó mới là cách nhanh và bền vững nhất để thúc đẩy sự phát triển khoa học-công nghệ.
Việt Nam có thể trích ngay một phần nhỏ trong hàng chục nghìn tỷ đồng vốn đầu tư cho khoa học-công nghệ đang chậm giải ngân, để cấp cho các “gói tài trợ vi mô” dưới dạng tín dụng đám mây, API credits trị giá vài chục triệu đồng giải ngân từ một đến hai tuần thay vì buộc nhà nghiên cứu chờ duyệt đề tài hàng năm trời”.
Ông Trịnh Xuân Đức, Viện trưởng Khoa học kỹ thuật, Hạ tầng và Môi trường