Thiết lập những vòng tay bảo vệ nối dài

Tháng 9/2026, Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) công bố nghiên cứu tại 21 quốc gia (trong đó có Việt Nam), ước tính khoảng 20 triệu trẻ em từ 12 đến 17 tuổi đã trải qua ít nhất một hình thức bóc lột hoặc xâm hại tình dục có yếu tố công nghệ trong vòng một năm. Tại Việt Nam, hơn 56% số trường hợp được ghi nhận trong nghiên cứu liên quan các nền tảng mạng xã hội; 58,6% không được tiết lộ với bất kỳ ai. Đây là dữ liệu nghiên cứu về nhóm hành vi cụ thể, không phải thống kê toàn bộ trẻ em Việt Nam, nhưng vẫn đủ để hồi chuông cảnh báo thêm vang vọng.

Trong bối cảnh đó, Quyết định số 468/QĐ-TTg ngày 23/3/2026 về Chương trình bảo vệ và hỗ trợ trẻ em phát triển trên môi trường mạng giai đoạn 2026-2030 đặt ra yêu cầu tăng cường các giải pháp bảo vệ trẻ. Vấn đề tiếp theo là chuyển chính sách thành cơ chế vận hành có thể kiểm chứng, có thể được đo lường ở các khía cạnh: Nguy cơ được phát hiện sớm đến đâu, phản ánh được xử lý thế nào, trẻ cần trợ giúp có tìm được đúng đầu mối hay không?

Chương trình Đại sứ An toàn số học đường trong chiến dịch “Không Một Mình” mùa thứ hai là một điểm sáng, khi tập trung vào chính trẻ em, đưa các em trở thành “những cánh tay nối dài” phát hiện nhanh, cảnh báo nhanh mọi thủ đoạn nhắm vào bạn bè mình. Chia sẻ tại lễ khởi động, em Nguyễn Phạm Hiền Minh, học sinh Trường phổ thông Liên cấp Song ngữ Quốc tế Wellspring Hà Nội, nhấn mạnh: “Chúng em mới là những người phát hiện được nhanh nhất, sớm nhất người bạn cùng bàn của mình đang buồn hay lo lắng về điều gì. Một lời hỏi han, lắng nghe không phán xét, lên tiếng khi chứng kiến bắt nạt mới có thể giúp các bạn vượt qua khó khăn không còn một mình!”.

Cách làm này đặc biệt hiệu quả, nhưng chỉ trong trường hợp, các “đại sứ” được tập huấn trang bị những kỹ năng cần thiết, có những đầu mối liên hệ khẩn cấp (một cách bảo mật, được bảo vệ) cùng đồng hành. Do đó, Liên minh Niềm Tin Số (DTA) đồng thời phát triển mạng lưới Câu lạc bộ Niềm Tin Số tại 34 tỉnh, thành phố, gắn kết chặt chẽ với các trường học để đồng hành với các đại sứ.

Các câu lạc bộ có trách nhiệm đào tạo kỹ năng số chuyên sâu cho giáo viên và cán bộ tư vấn tâm lý học đường, hướng tới mục tiêu: Mỗi trường có ít nhất một giáo viên được huấn luyện bài bản về an toàn số, đồng thời thiết lập kết nối trực tiếp với lực lượng chuyên trách bảo vệ an ninh mạng. Nếu được triển khai đồng bộ, đây có thể là đầu mối giúp nhà trường cập nhật phương thức lừa đảo, xâm hại mới và chuyển gửi những trường hợp có nguy cơ đến đúng nơi hỗ trợ.

Bên cạnh đó, câu lạc bộ còn mở rộng kết nối với các KOL, nhà sáng tạo nội dung..., từ đó mở ra khả năng duy trì hoạt động an toàn số ngoài khuôn khổ chiến dịch truyền thông ngắn hạn. Điển hình như tại Cà Mau, câu lạc bộ đã được ra mắt, với sự tham gia của các KOL, quản trị viên trang và nhóm mạng xã hội; kế hoạch công bố tháng 10 này nhấn mạnh việc phối hợp trường học tổ chức hoạt động trải nghiệm, workshop về an toàn trực tuyến.

Dẫu vậy, ngay cả khi trẻ được trang bị kỹ năng tốt hơn, phụ huynh sát sao hơn và các chiến dịch truyền thông tiếp cận nhiều người hơn, những nỗ lực đó vẫn có giới hạn, nếu các nền tảng số tiếp tục để tồn tại những điểm yếu có thể bị lợi dụng. UNICEF khuyến nghị: Các nền tảng cần tăng cường bảo vệ quyền riêng tư theo thiết kế, hạn chế những liên hệ không mong muốn từ người lớn, cải thiện hệ thống gợi ý nội dung và nâng cao khả năng phát hiện, xử lý hành vi xâm hại.

Chia sẻ bên lề lễ khởi động “Không Một Mình 2026”, Thượng tá Nguyễn Tiến Cường, Trưởng phòng 1, Cục An ninh mạng (Bộ Công an), Tổng Thư ký Liên minh Niềm Tin Số, cho rằng: “Việc tiếp cận thông tin và không gian mạng là quyền của trẻ em. Vấn đề không nằm ở việc loại trẻ khỏi môi trường số, mà ở trách nhiệm của các bên trong việc bảo đảm môi trường ấy an toàn. Do đó, yêu cầu đặt ra với các nền tảng không chỉ là tuân thủ quy định về độ tuổi, mà còn phải có cơ chế xác minh, bảo vệ phù hợp với người dùng chưa thành niên, thay vì mặc định áp dụng cách thiết kế dành cho người trưởng thành. Trẻ cần được học cách nhận diện nguy cơ, nhưng không thể bị đặt vào thế phải tự chống đỡ trước những rủi ro mà cần nền tảng có khả năng dự báo và ngăn chặn”.

Bởi vậy, cần đặt ra những câu hỏi cụ thể hơn với các doanh nghiệp công nghệ như: Cơ chế bảo vệ trẻ được thiết lập mặc định ra sao; báo cáo của trẻ được xử lý trong bao lâu; người dùng có được thông báo về kết quả xử lý hay không; nội dung gây hại có được ngăn cản tái xuất hiện; và cơ quan quản lý có đủ dữ liệu để giám sát việc thực thi trách nhiệm hay không? Các yêu cầu này phải được cụ thể hóa bằng tiêu chuẩn, quy định và cơ chế giám sát phù hợp, thay vì chỉ dừng ở cam kết tự nguyện.