Không để lãng phí tài nguyên
Theo thống kê của Viện Chiến lược, Chính sách tài nguyên và môi trường, nước ta hiện có khoảng 77 triệu xe mô-tô/xe gắn máy, hơn sáu triệu ô-tô đang lưu hành. Điều đó đồng nghĩa, tỷ lệ các phương tiện giao thông cũ nát phải thải bỏ cũng sẽ tăng. Riêng Thủ đô Hà Nội có hơn 9,3 triệu phương tiện, trong đó xe máy chiếm hơn 86%. Thành phố đang tích cực xây dựng vùng phát thải thấp (LEZ) cũng như kiểm soát khí thải.
Tuy nhiên, có một nghịch lý là, xe cũ thường được “đẩy” về các vùng quê để tiếp tục được sử dụng. Đối với các xe quá cũ, được chuyển đến một số cơ sở tái chế tại các làng nghề thu gom, tháo dỡ, tái chế... đe dọa đến môi trường. Theo Cục Cảnh sát giao thông (Bộ Công an), hiện một lượng lớn xe cũ nát được chuyển đi, tháo phụ tùng, lấy phế liệu không đồng nghĩa với việc phương tiện đã hoàn tất thủ tục thu hồi, tái chế, gây lãng phí lớn tài nguyên.
Trước vấn đề này, PGS, TS Bùi Thị An, Viện trưởng Viện Tài nguyên, Môi trường và Phát triển cộng đồng, cho rằng: Trong mô hình kinh tế tuần hoàn, xe hết vòng đời cần được coi là một dòng chất thải đặc thù, tài nguyên có cơ chế thu hồi, phân loại, tái sử dụng và tái chế riêng. Một chiếc ô-tô chứa nhiều kim loại, vật liệu, linh kiện và các thành phần có thể tiếp tục trở thành nguyên liệu cho sản xuất.
“Nếu được tổ chức tốt, quá trình này không chỉ giảm lượng chất thải phải xử lý mà còn tạo ra nguồn nguyên liệu thứ cấp, việc làm xanh và giá trị kinh tế mới. Ngược lại, nếu tháo dỡ tự phát, thiếu tiêu chuẩn kỹ thuật, những thành phần có nguy cơ gây ô nhiễm, trong đó có chất thải nguy hại có thể tiếp tục phát tán ra môi trường”, bà Bùi Thị An nhấn mạnh.
Trách nhiệm đến hết vòng đời của xe
Thực tế, một số chính sách liên quan đã được thực thi, nhưng chưa đưa ra giải pháp căn cơ. Tại Điều 77, Nghị định số 08/2022/NĐ-CP ngày 10/1/2022 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Bảo vệ môi trường 2020, các nhà sản xuất, nhập khẩu phương tiện giao thông có trách nhiệm thu hồi, tái chế phương tiện giao thông cũ thải bỏ từ ngày 1/1/2027.
Cũng theo Nghị định số 08/2022/NĐ-CP, phương tiện hết niên hạn sử dụng phải đưa đến cơ sở tháo dỡ, tái chế, xử lý phương tiện giao thông thải bỏ đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường theo quy định của pháp luật về bảo vệ môi trường; cơ sở bảo hành, bảo dưỡng được cấp phép.
Tuy vậy, theo nhiều chuyên gia, quy định này vẫn chưa bảo đảm để xử lý tận cùng vòng đời của xe. Còn với Nghị định số 110/2026/NĐ-CP, ngày 1/4/2026 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Bảo vệ môi trường về trách nhiệm tái chế sản phẩm, bao bì và trách nhiệm xử lý chất thải của nhà sản xuất, nhập khẩu, các chuyên gia cho rằng, tỷ lệ tái chế đối với phương tiện giao thông hiện được đặt ở mức tương đối thấp so với một số nhóm sản phẩm khác. Xe mô-tô hai bánh, xe mô-tô ba bánh, ô-tô là 0,5%; xe gắn máy, xe máy điện 0,7%...
PGS, TS Bùi Thị An kiến nghị: Chính sách cần được thiết kế theo một chuỗi hoàn chỉnh: kiểm soát - thu hồi - phân loại - tái sử dụng - tái chế - xử lý chất thải cuối cùng. Trong chuỗi xử lý, trách nhiệm của nhà sản xuất, doanh nghiệp, chủ phương tiện và cơ quan quản lý phải được phân định rõ ràng; đồng thời cần có cơ chế khuyến khích các chủ phương tiện tham gia quá trình tái sử dụng, tái chế và tuần hoàn vật liệu.
Đối với các thành phố lớn, việc bổ sung nội dung quản lý vòng đời phương tiện ngay trong quá trình xây dựng chính sách về vùng phát thải thấp là cần thiết. Nếu chỉ quan tâm đến việc đưa những chiếc xe cũ ra khỏi khu vực đô thị mà không biết chúng thật sự đi đâu, có được xử lý an toàn không, chính sách giảm phát thải sẽ chưa thể được coi là hoàn chỉnh.
Chuyên gia môi trường Đỗ Xuân Sơn (Trường đại học Sư phạm kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh) phân tích: Tại các quốc gia có nền quản trị đô thị hiện đại không đẩy xe cũ nát về nông thôn, mà xây dựng cơ chế trách nhiệm. Theo đó, các hãng sản xuất xe phải chịu trách nhiệm (hoặc đóng phí) cho việc thu gom và tái chế chính chiếc xe đó khi nó hết hạn sử dụng. Các quốc gia này quy định tỷ lệ tái chế và thu hồi tài nguyên từ một chiếc xe cũ phải đạt trên 85-95% khối lượng. Xe được tháo hút sạch chất thải nguy hại (dầu máy, dung dịch làm mát, túi khí), sau đó nghiền ép kim loại để làm nguyên liệu đầu vào cho ngành luyện kim.
Nếu quản lý được toàn bộ vòng đời, phương tiện cũ nát có thể trở thành nguồn vật liệu tái chế, tạo việc làm xanh và đóng góp cho kinh tế tuần hoàn. Đây là bước chuyển, từ tư duy “loại bỏ phương tiện” sang “trách nhiệm đến hết vòng đời”.
