Chạy xe qua khỏi cầu Chánh Hưng, đi theo đường Phạm Thế Hiển (Quận 8), chúng tôi gặp những ngôi nhà lụp xụp, một nửa nằm trên đất, một nửa nhoài ra mặt nước dọc kênh Đôi. Theo phản ánh của người dân sống dọc tuyến kênh này, hầu hết nhà đất ở đây chủ yếu là viết giấy tay, chưa được cấp sổ. Người dân muốn sửa chữa hay xây dựng gì cũng không dễ vì thiếu giấy tờ chủ quyền chính thức.
Khó khăn, vướng mắc đủ thứ
“Vợ chồng tôi sống cùng 2 người con trong căn nhà tạm chừng 30 m2, không có giấy tờ rõ ràng. Do kinh tế gia đình hạn hẹp nên vợ chồng tôi “bám trụ” trên dòng kênh Đôi lâu ngày cũng quen, dù chỗ ở chật hẹp, tiềm ẩn nhiều nguy cơ mất an toàn, nhất là mùa mưa bão, cộng với việc không bảo đảm vệ sinh nhưng cũng đành chấp nhận chứ không còn cách nào khác”, ông Uông Viết Hùng, ngụ trong căn nhà lụp xụp ven kênh Đôi (đường Phạm Thế Hiển, Quận 8) buồn tủi thổ lộ.
Theo Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh, hiện thành phố có các dự án cải tạo kênh, rạch như: Dự án chống sạt lở bán đảo Thanh Đa; cải tạo kênh Hàng Bàng; cải tạo kênh A41; cải tạo tuyến mương Nhật Bản, kênh Hy vọng; cải tạo rạch Bà Tiếng; dự án nạo vét, cải tạo môi trường, xây dựng hạ tầng rạch Xuyên Tâm; dự án cải tạo kênh Tham Lương - Bến Cát - rạch Nước Lên; dự án nạo vét, xây dựng hạ tầng cải tạo môi trường bờ bắc kênh Đôi...
Từ năm 1993, thành phố đã thực hiện việc di dời các hộ dân sống trên, ven kênh, rạch. Chương trình thực hiện đạt kết quả ở giai đoạn đầu nhưng tiến độ chậm lại vào giai đoạn sau, khi chủ trương chuyển từ nguồn vốn ngân sách sang nguồn vốn ngoài ngân sách. Giai đoạn 1993-2020, thành phố di dời được 38.185/65.000 căn nhà cần di dời. Trung bình mỗi năm thành phố di dời được hơn 1.400 nhà.
Tại Đại hội Đảng bộ TP Hồ Chí Minh lần thứ 10 (nhiệm kỳ 2015-2020), việc di dời nhà trên kênh, rạch nằm trong các nội dung quan trọng của chương trình chỉnh trang và phát triển đô thị, cũng là 1 trong 7 chương trình đột phá trong nhiệm kỳ. Nhưng tốc độ di dời ngày càng giảm dần.
Điều đáng nói, TP Hồ Chí Minh đã ban hành kế hoạch về triển khai chỉnh trang và phát triển đô thị đến năm 2030, trong đó có chương trình di dời 20.000 căn nhà trên và ven kênh, với mục tiêu từ năm 2021-2025 sẽ di dời 6.500 căn. So với mục tiêu đề ra, kết quả trên quá khiêm tốn khi thời gian thực hiện chỉ còn một năm.
Về phía địa phương, Phó Chủ tịch UBND Quận 7 Lê Văn Thành cho hay, công tác đền bù, giải phóng mặt bằng trong việc triển khai giải tỏa, di dời nhà ven và trên kênh, rạch tại địa bàn Quận 7 còn gặp nhiều khó khăn. Theo đó, người dân không đủ điều kiện nhà ở hoặc nền tái định cư vì không có giấy tờ chủ quyền nhà ở, khi giải quyết tái định cư, chính quyền địa phương không biết cấp cho ai. Trong khi, phần lớn người dân đều muốn đền bù theo giá thị trường, mặc dù họ mua bán bằng giấy tờ tay từ trước tới nay.
TS Nguyễn Hữu Nguyên, Hội Quy hoạch phát triển đô thị TP Hồ Chí Minh nhìn nhận, thời gian qua, thành phố đặt ra chỉ tiêu cao nhưng thực tế công tác triển khai gặp rất nhiều khó khăn. Chỉ tiêu giai đoạn 2016-2020 là di dời 20.000 căn, giai đoạn 2021-2025 di dời 6.500 căn là con số thể hiện sự tham vọng nhưng gặp không ít những thách thức cần giải quyết.
Đạt mục tiêu đề ra là bất khả thi
Trao đổi ý kiến với PV, TS Võ Kim Cương, nguyên Phó Kiến trúc sư trưởng TP Hồ Chí Minh nhận định, các chương trình cải tạo, chỉnh trang đô thị trên địa bàn thành phố trước đây thuận lợi hơn khi có nguồn tài chính lớn từ các quỹ đất công. Đặc biệt, lúc trước, quỹ đất dồi dào, tạo điều kiện áp dụng đầu tư theo hình thức đổi đất lấy hạ tầng (hợp đồng BT) - điều mà hiện nay rất khó vì hầu như đất trống không còn, pháp lý cũng thay đổi.
“Để thực hiện dự án di dời nhà ven và trên kênh, rạch, Chính phủ và chính quyền địa phương cần xem xét và cân nhắc việc bố trí ngân sách Nhà nước để hỗ trợ dự án. Song song đó, thành phố cần khuyến khích nhà đầu tư tham gia việc hỗ trợ tài chính cho dự án di dời nhà ven và trên kênh, rạch thông qua hình thức đối tác công - tư”.
Chánh Văn phòng Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh Lý Thanh Long cho hay, đến cuối năm 2023, thành phố đã bồi thường, di dời được gần 700/6.500 căn nhà ven và trên kênh, rạch. Dự kiến đến hết năm 2025 sẽ bồi thường, di dời được 4.250/6.500 căn, đạt 65% chỉ tiêu đề ra, trong đó có 7 dự án dự kiến hoàn thành công tác di dời trước ngày 30/4/2025.
Luật Đầu tư theo hình thức đối tác công - tư (PPP) không còn quy định về hình thức hợp đồng BT. Nhà đầu tư sẽ không được thanh toán bằng quỹ đất, mà chỉ có thể khai thác, kinh doanh trên phần diện tích đất sau khi đã di dời nhà trên và ven kênh, rạch, nên không hấp dẫn trong việc mời gọi nhà đầu tư tham gia thực hiện dự án. Trong công tác này, Sở Xây dựng đánh giá có 2 khó khăn, vướng mắc chính.
Theo đó, khó khăn về nguồn vốn ngân sách. Mặc dù dự án di dời nhà trên, ven kênh, rạch được Sở Xây dựng đề xuất thuộc danh mục các dự án trọng điểm, cấp thiết phải đầu tư, nhưng so với các dự án hạ tầng khác lại không được chọn là cấp bách, ưu tiên hàng đầu. Thứ hai là khó khăn về chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư. Phần lớn số dự án di dời nhà trên, ven kênh, rạch đều có pháp lý nhà, đất phức tạp do nhà tạm bợ lại không có pháp lý về quyền sử dụng đất, nhà lấn chiếm, một phần trên đất, một phần trên kênh, rạch.
Ngoài ra, Sở Xây dựng đã xây dựng đề án, trình UBND thành phố giải pháp thí điểm cho tất cả đối tượng là hộ gia đình đang có nhà trên, ven kênh, rạch được thuê, mua nhà ở xã hội để người dân ổn định cuộc sống. Sau khi đề án được UBND thành phố thông qua, thành phố sẽ tạo điều kiện để UBND quận, huyện triển khai, đẩy nhanh tiến độ thực hiện công tác bồi thường của dự án.
Trong khi đó, tại địa phương, Phó Chủ tịch UBND Quận 8 Phạm Quang Tú thông tin, quận có gần 10.000 căn nhà trên và ven kênh, rạch, trong đó tập trung nhiều ở khu vực kênh Đôi. Hiện, quận đang tập trung di dời 1.500 căn nhà tại bờ bắc kênh Đôi để cải tạo môi trường, cảnh quan khu vực này.
Tiến sĩ Dư Phước Tân, Viện Nghiên cứu phát triển TP Hồ Chí Minh cho rằng, Nghị quyết 98 cho phép thí điểm một số cơ chế chính sách đặc thù phát triển TP Hồ Chí Minh, trong đó mở ra nhiều cơ hội để thành phố huy động nguồn lực đầu tư dự án giải tỏa di dời nhà ở trên và ven kênh, rạch. Cụ thể cho phép HĐND thành phố có thể sử dụng ngân sách để thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đối với dự án chỉnh trang, phát triển đô thị. Đồng nghĩa, nguồn vốn ngân sách dành cho dự án giải tỏa, di dời, tái định cư và ổn định cuộc sống cho các hộ dân trên và ven kênh, rạch có khả năng sẽ được giải quyết theo cơ chế mới.
