Biến già hóa dân số thành động lực tăng trưởng mới
Bằng việc đồng thời cải cách thị trường lao động, hệ thống đào tạo, y tế, công nghệ và chính sách xã hội, Singapore đang xây dựng một mô hình thích ứng với xã hội trường thọ, vừa duy trì sức cạnh tranh của nền kinh tế, vừa nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân. Kinh nghiệm này mang nhiều giá trị tham khảo đối với các quốc gia đang bước vào giai đoạn già hóa dân số nhanh.
Theo VZ, già hóa dân số trở thành một trong những xu thế nhân khẩu học có ảnh hưởng sâu rộng nhất đến sự phát triển kinh tế - xã hội toàn cầu trong thế kỷ 21. Theo dự báo của Liên hợp quốc (LHQ), đến năm 2050, cứ 6 người trên thế giới sẽ có 1 người từ 65 tuổi trở lên. Lần đầu trong lịch sử, số người cao tuổi sẽ vượt số trẻ em dưới 15 tuổi. Tuổi thọ tăng, tỷ lệ sinh giảm và lực lượng lao động thu hẹp đang tạo sức ép lớn lên tăng trưởng kinh tế, ngân sách công và hệ thống an sinh xã hội của nhiều quốc gia.
Tuy nhiên, cùng những thách thức đó cũng xuất hiện một cách tiếp cận mới trong hoạch định chính sách. Thay vì chỉ coi người cao tuổi là nhóm đối tượng cần được chăm sóc và bảo trợ, nhiều nền kinh tế phát triển đã chuyển sang nhìn nhận họ như nguồn lực quan trọng có thể tiếp tục đóng góp vào tăng trưởng. Khái niệm “kinh tế bạc” vì vậy ngày càng được xem là lời giải cho bài toán thích ứng với xã hội trường thọ, trong đó người cao tuổi vừa là lực lượng lao động giàu kinh nghiệm, vừa là nhóm tiêu dùng có nhu cầu ngày càng đa dạng, tạo ra những thị trường mới cho nền kinh tế.
Singapore là một trong những quốc gia đi đầu theo hướng tiếp cận này. Sau khi trở thành xã hội già hóa từ năm 2017, đến năm 2026, khi hơn 21% dân số từ 65 tuổi trở lên, “đảo quốc sư tử” bước vào nhóm quốc gia “siêu già”. Thay vì mở rộng các chương trình trợ cấp theo mô hình truyền thống, Chính phủ Singapore chủ động tái cấu trúc toàn diện thị trường lao động, hệ thống đào tạo, y tế và chính sách xã hội nhằm khai thác tối đa tiềm năng của người cao tuổi. Thông điệp xuyên suốt trong các chiến lược phát triển là người cao tuổi không phải gánh nặng của nền kinh tế mà là nguồn vốn nhân lực, vốn kinh nghiệm và vốn xã hội cần tiếp tục được phát huy.
Trước tình trạng già hóa nhanh chóng, Chính phủ Singapore chủ động chuyển đổi tư duy, coi già hóa là cơ hội để tái cấu trúc mô hình phát triển, xây dựng nền kinh tế thích ứng với xã hội trường thọ và khai thác hiệu quả những giá trị mà người cao tuổi có thể tiếp tục tạo ra. Ngay từ năm 2015, Chính phủ Singapore ban hành Kế hoạch hành động vì một xã hội già hóa thành công, với hơn 70 sáng kiến trên nhiều lĩnh vực. Những năm gần đây, các chương trình đầu tư mạnh vào hạ tầng, công nghệ và dịch vụ cộng đồng được triển khai, giúp người cao tuổi sống khỏe mạnh, độc lập và tiếp tục tham gia các hoạt động kinh tế - xã hội trong thời gian dài hơn.
Theo số liệu của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), nhóm dân số trên 60 tuổi đang nắm giữ tỷ trọng tài sản và sức mua ngày càng lớn tại nhiều nền kinh tế phát triển. Khác với các thế hệ trước, người cao tuổi ngày nay có trình độ học vấn cao hơn, sức khỏe tốt hơn và sẵn sàng chi tiêu cho chăm sóc sức khỏe, du lịch, giáo dục, công nghệ số, dịch vụ tài chính và các sản phẩm nâng cao chất lượng cuộc sống. Điều đó tạo nên một thị trường tiêu dùng mới với quy mô ngày càng lớn và nhiều dư địa phát triển.
Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) cũng cho rằng, già hóa dân số không đồng nghĩa với tăng trưởng chậm lại nếu các quốc gia duy trì được tỷ lệ tham gia lao động của người cao tuổi, đầu tư vào đào tạo lại kỹ năng và ứng dụng công nghệ nhằm nâng cao năng suất. Trong bối cảnh AI, tự động hóa và chuyển đổi số đang làm thay đổi cấu trúc việc làm, lợi thế của người lao động lớn tuổi không còn nằm ở sức khỏe thể chất mà ở vốn kinh nghiệm, năng lực quản trị, khả năng giải quyết vấn đề và truyền đạt tri thức cho thế hệ kế cận.
Từ nhận thức đó, Singapore xác định phát triển nền kinh tế bạc là chiến lược mang tính hai chiều. Một mặt, quốc gia này kéo dài thời gian tham gia thị trường lao động của người cao tuổi nhằm bổ sung nguồn nhân lực và duy trì sức sản xuất của nền kinh tế. Mặt khác, khuyến khích doanh nghiệp phát triển các ngành công nghiệp và dịch vụ phục vụ nhóm dân số cao tuổi như công nghệ y tế, robot chăm sóc, trí tuệ nhân tạo (AI), tài chính hưu trí, nhà ở thông minh, du lịch nghỉ dưỡng và các dịch vụ cộng đồng. Đây không chỉ là giải pháp thích ứng với già hóa dân số mà còn mở ra một không gian tăng trưởng mới cho nền kinh tế trong nhiều thập niên tới.
Hệ sinh thái chính sách cho người cao tuổi
Nếu như nhiều quốc gia lựa chọn nâng tuổi nghỉ hưu như giải pháp chủ yếu để ứng phó với già hóa dân số, thì Singapore lại theo đuổi hướng đi toàn diện hơn. Thay vì chỉ kéo dài thời gian làm việc, chính phủ xây dựng đồng bộ hệ sinh thái chính sách nhằm giúp người cao tuổi duy trì sức khỏe, không ngừng nâng cao kỹ năng, có thêm cơ hội việc làm và được làm việc trong môi trường bình đẳng. Các chính sách về lao động, đào tạo, hỗ trợ doanh nghiệp, chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo được triển khai song song, tạo thành nền tảng quan trọng để nền kinh tế bạc phát triển bền vững. Chính sự liên kết giữa các chính sách này đã giúp người cao tuổi tiếp tục đóng góp vào tăng trưởng thay vì trở thành lực lượng phụ thuộc.
Một trong những trụ cột quan trọng nhất là kéo dài thời gian tham gia thị trường lao động theo hướng linh hoạt, thay vì nâng tuổi nghỉ hưu một cách cơ học. Theo lộ trình của Bộ Nhân lực Singapore (MOM), từ ngày 1/7/2026, tuổi nghỉ hưu chính thức được nâng từ 63 lên 64 tuổi, trong khi tuổi tái tuyển dụng tăng từ 68 lên 69 tuổi, hướng tới mục tiêu 65 tuổi nghỉ hưu và 70 tuổi tái tuyển dụng vào năm 2030. Tuy nhiên, điều cốt lõi của chính sách không nằm ở việc buộc người lao động làm việc lâu hơn, mà trao cho họ quyền được tiếp tục cống hiến nếu còn đủ sức khỏe và có nguyện vọng. Người sử dụng lao động có trách nhiệm xem xét tái tuyển dụng những lao động đáp ứng yêu cầu, qua đó hạn chế tình trạng chấm dứt việc làm chỉ vì yếu tố tuổi tác.
Cách tiếp cận này phản ánh sự thay đổi căn bản trong tư duy quản trị nguồn nhân lực của Singapore. Thay vì lấy tuổi đời làm tiêu chí đánh giá năng lực, quốc gia này chuyển sang coi sức khỏe, trình độ chuyên môn và hiệu quả công việc là những yếu tố quyết định. Nhờ đó, người lao động lớn tuổi không còn bị xem là lực lượng sắp rời khỏi thị trường lao động mà trở thành nguồn nhân lực giàu kinh nghiệm, có khả năng tạo giá trị lâu dài cho doanh nghiệp. Theo số liệu của MOM, hơn 90% lao động cao tuổi đủ điều kiện và mong muốn tiếp tục làm việc đã được doanh nghiệp tái tuyển dụng trong năm 2025. Con số này cho thấy, nhận thức của khu vực doanh nghiệp về vai trò của lao động lớn tuổi đang có sự thay đổi rõ rệt.
Điểm nổi bật của SkillsFuture là chương trình đào tạo luôn gắn với nhu cầu thực tế của thị trường. Bên cạnh các kỹ năng số như AI, phân tích dữ liệu, điện toán đám mây, an ninh mạng, chương trình còn chú trọng đào tạo quản trị, tài chính, dịch vụ và chăm sóc sức khỏe; giúp người lao động lớn tuổi có thể chuyển sang những vị trí phù hợp hơn với thể trạng nhưng vẫn phát huy được vốn kinh nghiệm tích lũy sau nhiều năm làm việc. OECD đánh giá, Singapore là một trong số ít quốc gia xây dựng thành công văn hóa học tập suốt đời trên quy mô toàn xã hội.
Cùng với đó, Singapore còn khuyến khích doanh nghiệp áp dụng các mô hình làm việc linh hoạt như bán thời gian, làm việc theo dự án hoặc điều chỉnh thời gian làm việc phù hợp với tình trạng sức khỏe của người lao động. Đồng thời, hỗ trợ doanh nghiệp thiết kế lại công việc, đưa tự động hóa và các thiết bị hỗ trợ vào những khâu nặng nhọc để người lao động lớn tuổi tập trung vào các vị trí đòi hỏi kinh nghiệm như kiểm soát chất lượng, cố vấn kỹ thuật, đào tạo nhân viên mới hay quản lý vận hành. Cách tiếp cận này không chỉ kéo dài thời gian làm việc mà còn góp phần nâng cao năng suất, giảm tai nạn lao động và cải thiện chất lượng sản phẩm. Qua đó, đầu tư cho lao động cao tuổi được nhìn nhận như một khoản đầu tư nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp chứ không đơn thuần là chính sách phúc lợi.
