Gắn trách nhiệm của doanh nghiệp với tái chế
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy không thể giải quyết vấn đề chỉ bằng nhà máy tái chế. Chính sách phải can thiệp từ thiết kế, sử dụng, sửa chữa đến thu hồi vật liệu. Trách nhiệm nhà sản xuất, mạng lưới thu gom, cơ sở đạt chuẩn và dữ liệu truy xuất phải nối thành chuỗi, bởi nếu một mắt xích đứt, rác sẽ vào bãi chôn lấp, khu vực phi chính thức hoặc vượt biên giới dưới danh nghĩa hàng hóa tái chế.
Theo TASS, quy mô vấn đề đã vượt xa năng lực xử lý của không ít quốc gia đang phát triển. Báo cáo Giám sát rác thải điện tử toàn cầu lần thứ tư, do Viện Nghiên cứu và Đào tạo LHQ (UNITAR) và Liên minh Viễn thông Quốc tế (ITU) đồng biên soạn, công bố vào năm 2024 xác định thế giới phát sinh 62 triệu tấn rác điện tử năm 2022, tăng 82% so năm 2010. Trong đó, chỉ 22,3% được ghi nhận thu gom, tái chế đúng quy trình. Khối lượng rác tăng bình quân 2,6 triệu tấn mỗi năm.
Rác điện tử không còn giới hạn ở những thứ cồng kềnh như tivi, máy tính hay tủ lạnh, mà thiết bị nhỏ tạo ra lượng rác trung bình khoảng 20 triệu tấn/năm và chỉ 12% được tái chế chính thức; máy tính xách tay, điện thoại và thiết bị viễn thông nhỏ tạo 4,6 triệu tấn rác/năm. Pin lithium-ion gây nguy cơ cháy nổ, còn chất làm lạnh có thể phát thải khí nhà kính nếu tháo dỡ thủ công.
Tác động nặng nhất của rác thải điện tử thường rơi vào cộng đồng yếu thế, khi họ kiếm sống bằng cách đốt dây lấy lõi đồng, dùng axit tách vàng phát tán kim loại nặng, khí độc. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ước tính có tới 18 triệu trẻ em, thanh - thiếu niên và 12,9 triệu phụ nữ có thể đối mặt nguy cơ sức khỏe liên quan tái chế phi chính thức; trẻ nhỏ đặc biệt nhạy cảm với chì, thủy ngân.
Trong khi đó, khoảng trống quản trị vẫn còn lớn. Theo ITU, giữa năm 2023, chỉ 81 quốc gia có chính sách riêng về xử lý rác thải điện tử, 67 nước áp dụng trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhưng chỉ 46 quốc gia có chỉ tiêu thu gom và 36 nước đặt mục tiêu tái chế. Thiếu sự thống nhất, kiểm toán và chế tài, tỷ lệ báo cáo có thể cao hơn lượng vật liệu thực thu hồi.
Chuyên gia LHQ Ruediger Kuehr cho biết, việc xử lý rác điện tử đã trở thành một phần của chính sách công nghiệp và an ninh chuỗi cung ứng. Theo Luật Tái chế thiết bị gia dụng của Nhật Bản, người tiêu dùng trả phí mua thiết bị trong khi nhà bán lẻ tiếp nhận, vận chuyển; nhà sản xuất tái chế điều hòa, tivi, tủ lạnh, máy giặt và những thiết bị điện tử khác. Ngưỡng tái chế đạt 70-82% tùy từng nhóm hàng hóa. Với thiết bị nhỏ, địa phương thu gom và chuyển cho doanh nghiệp được chứng nhận được phép tái chế.
Còn tại Hàn Quốc, nước này mở rộng trách nhiệm của nhà sản xuất thiết bị điện tử từ năm 2003. Theo đó, doanh nghiệp tự thu hồi rác thải điện tử hoặc trả chi phí tái chế. Bộ Môi trường Hàn Quốc cho hay, trong giai đoạn thí điểm giai đoạn 2022-2025, tỷ lệ tái chế thiết bị gia dụng tăng từ 48% lên 87%. Kinh nghiêm cốt lõi là phân chỉ tiêu đến nhà sản xuất đồng thời gắn với nghĩa vụ tài chính.
Trong khi đó, Chính phủ Israel từ năm 2012 đã yêu cầu nhà sản xuất và nhập khẩu của nước này tái chế lượng rác tương đương 50% khối lượng thiết bị bán ra. Nhà bán lẻ phải nhận thiết bị cũ khi giao hàng mới; tổ chức được chính phủ ủy quyền tài trợ thu gom tại từng địa phương. Tuy nhiên, năm 2022, chỉ 23% lượng thiết bị bán ra được công nhận tái chế do mức độ kiểm tra và dịch vụ tới hộ gia đình chưa được giám sát đầy đủ.
Ngoài ra, một số nước đã có chính sách khiến việc trả lại thiết bị dễ dàng hơn vứt bỏ. Nhật Bản dựa vào mạng lưới bán lẻ, còn Hàn Quốc kết hợp phân loại tại nguồn gắn với trách nhiệm doanh nghiệp; Israel áp dụng thu hồi “một đổi một”. Ở Mỹ, 25 bang có quy định về tái chế rác điện tử. Cơ quan Bảo vệ môi trường Mỹ (EPA) khuyến nghị chọn nhà tái chế được kiểm toán theo R2 (bộ quy chuẩn toàn cầu dành riêng cho ngành tái chế thiết bị điện tử và quản lý vòng đời thiết bị công nghệ thông tin), hoặc e-Stewards (tiêu chuẩn khắt khe cấm hoàn toàn việc vùi lấp hoặc thiêu hủy rác thải điện tử độc hại); bao quát tình trạng môi trường, an toàn lao động. EPA coi đây là công cụ nhận biết nhà sản xuất xử lý có trách nhiệm.
Việc quy định chất lượng đầu ra của sản phẩm cũng được một số nước chú trọng. Chính phủ Nga buộc nhà sản xuất, nhập khẩu tự xử lý hoặc đóng phí môi trường liên quan rác thải điện tử. Từ tháng 9/2023, các cơ sở thu gom rác thải điện - điện tử tại nước này phải thu hồi ít nhất 85% khối lượng thành vật liệu thứ cấp; doanh nghiệp phải chuyển rác cho đơn vị đủ giấy phép, công suất và hệ thống cân. Chuẩn “độ sâu tái chế” này chỉ áp dụng cho rác đã tới cơ sở; hiệu quả công tác xử lý rác thải điện tử còn phụ thuộc các khâu thu gom, vận chuyển và giám sát.
Nâng tỷ lệ thu gom và tái chế
Nếu chính sách của các quốc gia “giậm chân tại chỗ”, lượng rác thải điện tử sẽ lên đến khoảng 82 triệu tấn vào năm 2030 và tỷ lệ được tái chế có thể giảm còn 20%. Tấm quang điện hết vòng đời được dự báo tăng từ 600.000 tấn năm 2022 lên 2,4 triệu tấn năm 2030. Hãng tin Reuters dẫn dự báo của Cơ quan Năng lượng tái tạo quốc tế (IRENA) cho hay, rác thải từ pin năng lượng mặt trời có thể vượt 200 triệu tấn năm 2050. Pin xe điện, máy chủ phục vụ phát triển trí tuệ nhân tạo (AI) và thiết bị kết nối sẽ làm dòng rác thải toàn cầu trở nên phức tạp hơn trong việc xử lý.
Do đó, theo các chuyên gia môi trường, việc chuyển từ “tái chế nhiều hơn” sang “phát sinh ít hơn” là ưu tiên hàng đầu. Sản phẩm phải bền, dễ dàng tháo, thay pin và có thể cập nhật phần mềm lâu dài nhằm giúp người tiêu dùng hạn chế thay thiết bị mới. Quy định sửa chữa của Liên minh châu Âu (EU) áp dụng từ ngày 31/7 vừa qua buộc nhà sản xuất thuộc yêu cầu thiết kế sinh thái phải sửa sản phẩm trong thời gian ngắn với mức giá hợp lý.
Cùng với đó, các quốc gia nên coi rác thải điện tử như nguồn khoáng sản thứ cấp. Thủy luyện, công nghệ sinh học, robot tháo dỡ và AI có thể thu hồi kim loại với ít hóa chất hơn, tránh phát sinh CO2. Các sửa đổi liên quan Công ước Basel (hiệp định quốc tế được ký kết năm 1989 nhằm kiểm soát việc vận chuyển qua biên giới và tiêu hủy các chất thải nguy hại, bảo vệ sức khỏe con người và môi trường) có hiệu lực từ ngày 1/1/2025, đưa rác điện tử nguy hại và không nguy hại vào thủ tục đồng thuận trước của nước nhập khẩu và quá cảnh. Ban Thư ký Công ước coi đây là bước tiến nhằm làm giảm dòng sản phẩm điện tử hết hạn sử dụng.
Hướng dẫn thống kê do UNITAR công bố tháng 2/2026 đề xuất mức độ thống nhất khi đưa thiết bị ra thị trường, thu gom rác phát sinh. Các nước thu nhập thấp cần được cung cấp tài chính, công nghệ và chia sẻ doanh thu để không tiếp tục gánh chi phí môi trường cho tiêu dùng toàn cầu.
Tuy vậy, triển vọng về xử lý rác thải điện tử toàn cầu không hoàn toàn bi quan. ITU-UNITAR tính toán rằng, nếu tỷ lệ thu gom và tái chế đạt 60% vào năm 2030, lợi ích về tài nguyên, khí hậu và sức khỏe có thể giúp tiết kiệm hơn 38 tỷ USD. Thành công không nên đo bằng số tấn rác thải “chuyển cho nhà tái chế”, mà bằng tuổi thọ sản phẩm, tỷ lệ thu gom, lượng vật liệu được đưa vào sản xuất trở lại và số lao động thoát phơi nhiễm độc hại. Khi các chỉ số được kiểm chứng cho thấy hiệu quả, rác thải điện tử mới trở thành “nguồn lực tuần hoàn”.
