Thỏa thuận hạt nhân dân sự Mỹ - Saudi Arabia vốn được đánh giá là một trong những thỏa thuận hợp tác năng lượng quan trọng nhất trong nhiều năm qua. Theo nội dung được tiết lộ, Mỹ sẽ tạo nền tảng pháp lý để các doanh nghiệp nước này tham gia xây dựng chương trình điện hạt nhân nhiều tỷ USD của Saudi Arabia trong thời hạn khoảng 30 năm. Đổi lại, Riyadh có cơ hội hiện thực hóa mục tiêu đa dạng hóa cơ cấu năng lượng, giảm dần sự phụ thuộc vào dầu mỏ theo Tầm nhìn 2030 và đặc biệt là tiến gần hơn tới năng lực làm giàu urani ngay trên lãnh thổ của mình.
Đây chính là điều Saudi Arabia theo đuổi gần hai thập kỷ qua. Là quốc gia sản xuất dầu lớn nhất của Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ (OPEC), Riyadh hiểu rằng, dầu mỏ không thể mãi là nền tảng duy nhất cho nền kinh tế. Trong khi nhu cầu điện trong nước tăng nhanh, điện hạt nhân được xem là lời giải lâu dài giúp giải phóng thêm nguồn dầu thô cho xuất khẩu, đồng thời tạo nền tảng phát triển các ngành công nghiệp công nghệ cao trong tương lai.
Đối với Washington, thỏa thuận cũng mang lại lợi ích không nhỏ. Nó mở ra thị trường trị giá hàng chục tỷ USD cho các doanh nghiệp Mỹ, củng cố ảnh hưởng của Washington trước sự cạnh tranh ngày càng quyết liệt từ Nga và Trung Quốc trong lĩnh vực công nghệ hạt nhân. Tuy nhiên, thỏa thuận ngay từ đầu đã gây tranh cãi bởi điểm nhạy cảm nhất là việc Saudi Arabia được phép tiến tới làm giàu uranium. Dù mục đích được tuyên bố là phục vụ điện hạt nhân dân sự, nhưng công nghệ này cũng là mắt xích quan trọng trong chu trình phát triển vũ khí hạt nhân nếu bị “chuyển hướng”.
Lo ngại càng gia tăng khi dự thảo thỏa thuận được cho là không yêu cầu Riyadh ký Nghị định thư bổ sung của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử quốc tế (IAEA), cơ chế cho phép tăng cường thanh sát nhằm bảo đảm các chương trình hạt nhân chỉ phục vụ mục đích hòa bình. Không ít nghị sĩ Mỹ và chuyên gia kiểm soát vũ khí cảnh báo rằng, việc nới lỏng các điều kiện giám sát có thể mở ra một cuộc chạy đua hạt nhân mới tại Trung Đông, nhất là trong bối cảnh Iran vẫn tiếp tục duy trì chương trình hạt nhân gây nhiều tranh cãi.
Chính vì vậy, khi Tổng thống Donald Trump bất ngờ gắn thêm điều kiện Saudi Arabia phải tham gia Hiệp định Abraham, cục diện gần như thay đổi hoàn toàn. Về lý thuyết, đây là điều kiện mang tính ngoại giao. Nhưng trên thực tế, nó gần như là "rào cản” khó có thể vượt qua. Hiệp định Abraham - được thúc đẩy trong nhiệm kỳ tổng thống đầu tiên của ông Trump - thực chất là một loạt thỏa thuận do Mỹ làm trung gian nhằm bình thường hóa quan hệ giữa Israel và các quốc gia Arab. Khi Hiệp định được ký kết vào năm 2020 bởi Israel, Các tiểu vương quốc Arab thống nhất (UAE) và Bahrain, sau đó có thêm Morocco và Sudan, thỏa thuận này được ca ngợi là một bước ngoặt lịch sử tái định hình Trung Đông.
Trước thời điểm đó, chỉ có Ai Cập và Jordan là các quốc gia Arab chính thức công nhận Israel. Phần lớn các nước Arab khác cam kết sẽ không bình thường hóa quan hệ với Israel cho tới khi một nhà nước Palestine được thành lập. Do vậy, có thể nói, Hiệp định Abraham đã đảo ngược một nguyên tắc được tôn trọng lâu nay trong thế giới Arab bằng cách chứng minh rằng các quốc gia Arab sẵn sàng công nhận Nhà nước Do Thái, dù xung đột Israel-Palestine vẫn chưa được giải quyết. Các cơ hội kinh tế và mối quan ngại an ninh chung dường như cuối cùng đã làm lu mờ tầm quan trọng của vấn đề Palestine trong quan hệ Arab-Israel.
Saudi Arabia nhiều lần khẳng định sẽ chỉ bình thường hóa quan hệ với Israel khi có những bước tiến rõ ràng hướng tới việc thành lập một Nhà nước Palestine độc lập. Sau cuộc xung đột Gaza kéo dài cùng làn sóng phẫn nộ trong thế giới Arab, lập trường này càng trở nên khó thay đổi hơn. Nếu Riyadh vội vàng thiết lập quan hệ với Tel Aviv mà không có tiến triển đáng kể về vấn đề Palestine, uy tín của quốc gia được xem là trung tâm của thế giới Hồi giáo Sunni sẽ chịu tổn hại nghiêm trọng.
Điều đó đồng nghĩa yêu cầu mới của Nhà Trắng thực chất là điều kiện mà Riyadh gần như không thể đáp ứng trong hoàn cảnh hiện nay. Do đó, nhiều nhà quan sát cho rằng, đây không đơn thuần là bổ sung kỹ thuật cho thỏa thuận, mà là cách Washington trì hoãn hoặc thậm chí bác bỏ thỏa thuận mà không phải trực tiếp tuyên bố từ chối.
Đáng chú ý là cú “quay xe” này diễn ra sau khi Saudi Arabia đã đầu tư rất lớn để xây dựng quan hệ với chính quyền ông Trump. Từ khi ông Donald Trump trở lại Nhà Trắng, Riyadh được cho là đã mở rộng hàng loạt hợp tác kinh tế với các doanh nghiệp liên quan tới Trump Organization, đồng thời duy trì các cam kết đầu tư quy mô lớn với các quỹ đầu tư có liên hệ với gia đình ông Trump.
Saudi Arabia kỳ vọng rằng, mối quan hệ cá nhân tốt đẹp cùng những lợi ích kinh tế khổng lồ sẽ giúp tháo gỡ những rào cản tồn tại suốt nhiều đời tổng thống Mỹ trước đây. Thực tế đã có thời điểm mọi tín hiệu đều rất tích cực. Truyền thông Mỹ đồng loạt đưa tin Nhà Trắng đã phê chuẩn nguyên tắc thỏa thuận, thậm chí loại bỏ yêu cầu Saudi Arabia phải bình thường hóa quan hệ với Israel như điều kiện tiên quyết.
Thế nhưng, mọi kỳ vọng nhanh chóng sụp đổ khi điều kiện này bất ngờ quay trở lại ngay trước thời điểm ký kết. Điều đó không chỉ khiến Riyadh đối mặt nguy cơ mất đi dự án chiến lược đã theo đuổi suốt gần 20 năm mà còn gửi đi thông điệp rằng mọi khoản đầu tư kinh tế, dù lớn đến đâu, cũng không thể thay đổi thứ tự ưu tiên địa - chính trị của Washington. Nói cách khác, trong bàn cờ Trung Đông, Israel vẫn là đồng minh không thể thay thế của Mỹ.
Cú “quay xe” này càng khiến Saudi Arabia rơi vào thế khó khi diễn ra đúng lúc môi trường an ninh khu vực ngày càng bất ổn. Sau khi chiến dịch quân sự của Mỹ nhằm vào Iran không đạt được mục tiêu như kỳ vọng, Tehran tiếp tục củng cố ảnh hưởng trong khu vực và duy trì sức ép tại Eo biển Hormuz, tuyến hàng hải huyết mạch vận chuyển phần lớn dầu mỏ xuất khẩu của Saudi Arabia.
Trong bối cảnh đó, Riyadh vừa cần sự bảo đảm an ninh của Washington, vừa cần hiện đại hóa ngành năng lượng để chuẩn bị cho thời kỳ hậu dầu mỏ. Việc thỏa thuận hạt nhân bị phủ bóng bởi điều kiện chính trị khiến cả hai mục tiêu đều trở nên khó khăn hơn rất nhiều.
Bất chấp khó khăn từ thỏa thuận năm ngoái, ngày 24/7, Mỹ đã ký thỏa thuận mang tính bước ngoặt với Saudi Arabia nhằm thiết lập chương trình hạt nhân dân sự, mở đường cho đồng minh vùng Vịnh làm giàu urani. “Thỏa thuận này đặt nền móng pháp lý cho quan hệ đối tác kéo dài nhiều thập kỷ, trị giá hàng tỷ USD giữa hai nước, đồng thời thúc đẩy nhiều mục tiêu kinh tế và chiến lược ưu tiên, trong đó có ngăn chặn phổ biến vũ khí hạt nhân”, Bộ Năng lượng Mỹ cho biết hôm 22/7, khi công bố thỏa thuận hạt nhân với Arab Saudi.
Văn kiện được ký kết bởi Bộ trưởng Năng lượng Chris Wright và Bộ trưởng Năng lượng Saudi Arabia Abdulaziz bin Salman. Theo Wall Street Journal, một điều khoản trong thỏa thuận có thể cho phép các công ty Mỹ xây dựng cơ sở làm giàu urani tại Saudi Arabia. Tuy nhiên, tuyên bố của Bộ Năng lượng Mỹ không đề cập nội dung được đề cập, cơ quan này cũng từ chối bình luận khi được hỏi.
