Buổi sáng làm biến đổi lịch sử nước Mỹ
Theo Vzglyad, trong 102 phút ngày 11/9/2001, đường chân trời New York và nhận thức an ninh của thế giới cùng thay đổi. Chuyến bay American Airlines 11 đâm thẳng vào tòa tháp phía bắc lúc 8 giờ 46 phút; United Airlines 175 lao vào tòa tháp phía nam lúc 9 giờ 3 phút; American Airlines 77 đánh trúng Lầu năm góc lúc 9 giờ 37 phút; United Airlines 93 rơi gần Shanksville lúc 10 giờ 3 phút sau khi hành khách và tổ bay chống lại không tặc. Tháp nam sụp lúc 9 giờ 59 phút, tháp bắc lúc 10 giờ 28 phút theo giờ địa phương. Trình tự ấy được lưu trong dòng thời gian chính thức của “Đài tưởng niệm 11/9”.
Tổng cộng 19 phần tử cực đoan của al-Qaeda đã cướp 4 máy bay trên để tiến hành khủng bố. Có 2.977 nạn nhân thiệt mạng, không tính những kẻ không tặc; công dân của hơn 90 quốc gia nằm trong danh sách người mất. Riêng lực lượng cứu hỏa New York mất 343 thành viên. Cuộc điều tra của Cục Điều tra Liên bang (FBI) về các cuộc tấn công khủng bố trở thành vụ án lớn nhất lịch sử tổ chức, với hơn nửa triệu đầu mối được rà soát và đến nay hồ sơ vẫn được duy trì.
11/9 cũng là ngày thất bại của một hệ thống đã nhận nhiều tín hiệu mà không ghép được chúng thành bức tranh. Báo cáo của Ủy ban quốc gia điều tra vụ 11/9 mô tả mùa hè năm 2001 là thời kỳ cảnh báo “nhấp nháy màu đỏ”, đồng thời chỉ ra 4 dạng thất bại: Trí tưởng tượng, chính sách, năng lực và quản trị. Thông tin bị chia cắt bởi rào cản pháp lý, văn hóa giữ bí mật và trách nhiệm phân tán.
Cú sốc tạo ra một khoảnh khắc đoàn kết hiếm thấy. Ngày 12/9/2001, Hội đồng Bảo an LHQ nhất trí thông qua Nghị quyết 1368 lên án vụ tấn công và yêu cầu đưa thủ phạm, kẻ tổ chức và tài trợ ra công lý. Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) lần đầu kích hoạt Điều 5 về “phòng thủ tập thể”. Tổng thống Nga V. Putin là một trong những lãnh đạo đầu tiên gọi điện bày tỏ đoàn kết với Mỹ.
Ngày 7/10/2001, Mỹ và đồng minh mở chiến dịch tại Afghanistan, nơi lực lượng Taliban bị Mỹ cáo buộc che chở al-Qaeda. Thủ lĩnh khủng bố Osama bin Laden bị đặc nhiệm Mỹ hạ sát tại Pakistan ngày 2/5/2011. Nghị quyết 1373 của Hội đồng Bảo an buộc các nước hình sự hóa tài trợ khủng bố, phong tỏa tài sản và tăng cường hợp tác. Mỹ lập Bộ An ninh nội địa, Cơ quan An ninh vận tải, Giám đốc Tình báo quốc gia và Trung tâm Chống khủng bố quốc gia (NCTC). Trung tâm này được giao nhiệm vụ tích hợp phân tích, chia sẻ thông tin và lập kế hoạch liên cơ quan nhằm tìm ra câu trả lời trực tiếp cho những sơ hở an ninh trước sự kiện 11/9.
Thành quả quan trọng nhất là Mỹ không hứng chịu thêm những vụ tấn công từ bên ngoài có quy mô tương đương 11/9/2001. Chuyên gia Bruce Hoffman tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại (Anh) đánh giá các cải cách tình báo của Mỹ là cần thiết, đồng thời lưu ý khủng bố luôn tìm cách thích nghi. Giới quan sát quốc tế cho rằng, di sản sau sự kiện 11/9 vì thế rất phức tạp. Đạo luật Yêu nước của Mỹ (PATRIOT) mở rộng công cụ giám sát, chương trình nghe lén, thu thập dữ liệu, giam giữ bí mật, thẩm vấn tăng cường. Nhà tù Guantanamo gây tranh luận về quyền riêng tư, tra tấn, xét xử công bằng và chủ quyền.
Khoảng cách giữa Afghanistan và Iraq là phép thử rõ nhất về tính chính danh. Chiến dịch tấn công al-Qaeda nhận được ủng hộ rộng rãi, nhưng cuộc tấn công Iraq vào tháng 3/2003 đã gây chia rẽ sâu sắc. Ủy ban 11/9 không tìm thấy bằng chứng Iraq hợp tác với al-Qaeda để tiến hành các vụ tấn công nhằm vào Mỹ. Giới quan sát cho rằng, việc chuyển trọng tâm sang Iraq là thất bại chiến lược, còn bất ổn sau đó bị tổ chức tự xưng Nhà nước Hồi giáo (IS) khai thác.
Mỹ đã hoàn tất việc rút quân khỏi Afghanistan ngày 30/8/2021, hai tuần sau khi lực lượng Taliban trở lại nắm quyền tại Thủ đô Kabul. Kết cục ấy khiến al-Qaeda mất nơi trú ẩn công khai và nhiều thủ lĩnh bị loại bỏ, song mối nguy hiểm vẫn tồn tại. Dự án “Costs of War” (tạm dịch “Chi phí chiến tranh”) thuộc Trường đại học Brown (Mỹ) ước tính, các cuộc chiến hậu 11/9 tiêu tốn khoảng 8.000 tỷ USD, ít nhất 940.000 người chết trực tiếp, trong đó có khoảng 432.000 dân thường và 38 triệu người phải rời bỏ nhà cửa. Ngoài ra, khoảng 3,6-3,8 triệu ca tử vong gián tiếp do suy sụp sức khỏe, thiếu lương thực và hạ tầng bị phá hủy.
Mối đe dọa thay hình đổi dạng
Di sản sự kiện 11/9 cũng ảnh hưởng trực tiếp lên người sống sót. Bụi độc làm gia tăng ung thư, bệnh đường hô hấp và nhiều chứng mạn tính. Đến cuối năm 2025, Quỹ bồi thường nạn nhân 11/9 đã nhận hơn 105.000 hồ sơ và trao hơn 16,8 tỷ USD hỗ trợ 71.000 người. Mỗi tháng, vẫn có khoảng 900 hồ sơ mới được tiếp nhận, trong khi số người qua đời do bệnh liên quan sự kiện 11/9 đã vượt số người chết trong ngày diễn ra cuộc tấn công, trong đó có hơn 400 thành viên Sở Cứu hỏa New York. Luật liên bang gia hạn quỹ đến năm 2090. Lễ tưởng niệm năm nay vì thế còn là cam kết chăm sóc dài hạn cho người cứu hộ, lao động dọn dẹp, cư dân, học sinh và các cộng đồng chịu phơi nhiễm.
Khalid Sheikh Mohammed, kẻ bị cáo buộc lập kế hoạch chủ chốt và các bị cáo còn lại chưa được xét xử. Tòa phúc thẩm liên bang năm 2025 hủy thỏa thuận nhận tội nên tranh chấp tiếp tục được đưa lên tòa án tối cao. Giới phân tích nhân định, mối đe dọa tấn công khủng bố không biến mất mà phân tán sang các khu vực như châu Phi, đặc biệt là Sahel và Tây Phi. Cục Tình báo Trung ương Mỹ (CIA) ước tính al-Qaeda và các nhánh vẫn có khoảng 15.000-28.000 thành viên, IS và các nhánh có 12.000-18.000 thành viên.
Sự thay đổi ấy đòi hỏi chiến lược mới của Mỹ và các nước, trải rộng hơn trong bố trí lực lượng quân sự nhằm ngăn chặn nguồn cung tài chính cho khủng bố, đồng thời giải quyết mầm mống bằng cách thúc đẩy giáo dục, hỗ trợ hòa nhập xã hội, hạn chế xung đột... LHQ đặt quyền con người và pháp quyền trở thành một trong 4 trụ cột của Chiến lược chống khủng bố toàn cầu. Nhìn lại 25 năm sau, sự kiện 11/9 để lại hai sự thật tưởng như đối nghịch, đó là hợp tác tình báo, an ninh hàng không và phối hợp quốc tế đã giúp ngăn một thảm họa cùng quy mô lặp lại. Song, cuộc chiến mở ra từ thảm kịch ấy tạo những tổn thất, tiền lệ và rạn nứt.
