Ra đời tại Nhật Bản, phổ biến trên toàn cầu
Theo The Process, trong số những người Nhật cảm thấy “không ổn” với món bánh mì theo kiểu phương Tây, có một doanh nhân 48 tuổi mang tên Momofuku Ando. Người Nhật vốn không có thói quen dùng bánh mì làm món chính. Yêu cầu họ thay đổi khẩu vị ẩm thực ngay cả trong khủng hoảng lương thực vẫn là việc khó khăn. Những hàng dài người kiên nhẫn xếp hàng trước các tiệm mì ramen đã củng cố niềm tin của ông vào một giải pháp dựa trên sợi mì, thứ đồ ăn quen thuộc trong tâm thức người Nhật Bản.
Bản thân Ando khi đó mới phá sản sau một thất bại trong việc kinh doanh. Thời điểm ấy, ông chẳng có gì ngoài một ý tưởng táo bạo. Dự định của ông là tạo ra một loại mì mà mọi người có thể nấu thật đơn giản ngay tại nhà. Không cần thiết bị cầu kỳ, không cần các kỹ năng đầu bếp phức tạp, chỉ cần nước nóng.
Người đàn ông 48 tuổi dựng một túp lều ngay sân sau và bắt đầu tiến hành thử nghiệm. Hàng xóm nghĩ ông mất trí vì phá sản, còn Ando kiên trì tìm tòi suốt cả năm trời. Làm sao tạo ra thứ mì bảo quản được vài tháng nhưng chỉ cần vài phút nấu. Bí quyết xuất hiện khi Ando nhìn vợ nấu món tempura (tôm tẩm bột), đó là dầu ăn nóng.
Việc chiên mì qua dầu nóng ở nhiệt độ cực cao sẽ làm chín sợi mì ngay lập tức, đồng thời loại bỏ hoàn toàn độ ẩm. Quá trình này sẽ tạo ra hàng nghìn lỗ nhỏ li ti trên sợi mì. Chính các lỗ nhỏ ấy lại là con đường để nước ngấm ngược lại khi đun bằng nước sôi, giúp sợi mì mềm ra chỉ sau vài phút. Tóm lại, dầu sôi giúp mì để được lâu hơn, còn nước sôi giúp mì được nấu chín. Dầu cũng giúp các sợi mì dính liền nhau, tạo thuận lợi cho quá trình bảo quản, vận chuyển.
Mì ăn liền chính thức ra đời từ đó. Một gói mì cơ bản chỉ bao gồm bột mì, nước, muối, đường và một số loại bột gia vị. Dù được biến tấu, bổ sung thêm nhiều thành phần và phổ biến trên toàn cầu sau này, nhưng các nguyên liệu gốc và công thức ban đầu của Ando là gần như không thay đổi. Ông đặt tên cho món ăn do mình sáng tạo là mì gà ramen. Vị gà được chọn bởi đấy là thực phẩm gần như không bị hạn chế bởi bất kỳ tôn giáo nào. Mì gà ramen đã nhanh chóng có mặt tại các cửa hàng của Nhật Bản vào ngày 25/8/1958.
Giá ban đầu của mì gà ramen là 35 yên thời bấy giờ, cao gấp sáu lần so mì tươi. Giới quan sát ban đầu cho rằng, sẽ không có ai chi nhiều tiền đến vậy dù món ăn này có tiện lợi tới đâu. Thực tế thị trường ngay lập tức chứng minh điều ngược lại. Mì gà ramen của Momofuku Ando hết hàng ngay lập tức. Trong vòng một năm, công ty của Ando không đủ sức cung cấp sản phẩm cho toàn thị trường. Đối thủ cạnh tranh mọc lên nhanh như nấm, làm thị trường mì ăn liền mở rộng chóng mặt.
Đến những năm 70 thế kỷ trước, món mì tiện lợi này đã lan nhanh ra khắp châu Á. Mỗi quốc gia bắt đầu thêm vào những hương vị riêng biệt, phù hợp thị hiếu người dùng bản địa. Người Indonesia thêm nước tương ngọt, người Hàn Quốc thêm ớt bột, người Thái Lan thêm vị tôm sả.
Quá trình toàn cầu hóa mì ăn liền thật sự bắt đầu vào năm 1971. Trong một chuyến đi Mỹ, Ando thấy người Mỹ bẻ vụn mì ăn liền, chế nước sôi rồi ăn bằng nĩa thay vì đũa. Điều đó đã truyền cảm hứng cho ông sáng tạo ra mì ly. Mì chiên nhanh đựng trong hộp xốp hình trụ khô ráo, có thể đồng thời sử dụng như một chiếc bát. Và vẫn với tinh thần tiện lợi ban đầu: Không nồi nấu, không rửa bát, chỉ cần nước sôi, ăn xong và bỏ đi.
Người Mỹ đón nhận sản phẩm mới này như một thực phẩm tiện lợi tối ưu. Sinh viên trong ký túc xá tích trữ mì gói như món ăn hằng ngày. Nhân viên văn phòng luôn có mì đầy trong ngăn kéo. Thứ từng được Ando tạo ra để thích ứng với nạn đói ở Nhật Bản giờ đã trở thành biểu tượng của văn hóa tiện lợi toàn cầu. Những đặc tính cơ bản của mì ăn liền khiến nó trở thành lựa chọn hoàn hảo cho việc ăn uống nhanh gọn mỗi ngày.
“Liều hormone hạnh phúc giá rẻ”
Gần bảy thập kỷ sau khi mì ăn liền ra đời, sản phẩm này trở nên nổi tiếng toàn cầu, bước tới mọi ngõ ngách, xuất hiện ở mọi siêu thị, quầy tạp hóa, trong từng khu dân cư. Theo CNN, có khoảng 123 tỷ phần mì ăn liền được tiêu thụ hằng năm trên toàn cầu. Trong đó, Trung Quốc là nước tiêu thụ lớn nhất với 43 tỷ gói mỗi năm. Indonesia (14 tỷ gói) và Ấn Độ (8 tỷ gói) là hai quốc gia tiếp theo trong top ba. Còn Việt Nam đứng ở vị trí thứ tư. Theo dữ liệu của Hiệp hội Mì ăn liền Thế giới, năm 2024, người Việt tiêu thụ khoảng 8,14 tỷ phần mì ăn liền.
David Lai, chủ sở hữu kiêm bếp trưởng nhà hàng Neighborhood (Hong Kong, Trung Quốc), từng rất tự hào khi trở thành đại sứ cho Nongshim - tập đoàn sở hữu sản phẩm mì cay nổi tiếng của Hàn Quốc. Anh bảo: “Tôi rất thích mì ăn liền. Chúng là món ăn lý tưởng để an ủi bản thân mỗi khi chúng ta đói bụng hay thiếu thời gian, hoặc đang lười biếng. Đó là một liều hormone hạnh phúc giá rẻ. Ai cũng có thể mua được”.
Thị trường mì cũng đã thay đổi, phân hóa, phục vụ cho các mục tiêu khác nhau, các tệp khách hàng khác nhau. Một mặt, mì ăn liền giá rẻ vẫn thống trị thị trường, mặt khác phân khúc cao cấp bắt đầu bùng nổ trong những thập kỷ gần đây. Một số thương hiệu Nhật Bản từng bán các phiên bản mì ăn liền cao cấp trong nhà hàng sang trọng với giá cả chục USD mỗi gói.
Tại nhiều nước, bún, phở, bánh đa, cháo... hay các loại sợi tương tự mì đều được đưa vào công nghiệp sản xuất ăn liền. Rau củ sấy khô, thịt, hải sản, nước dùng chất lượng cao... liên tiếp xuất hiện trong mì gói. Giá cả mì ăn liền cũng thay đổi theo và trở nên đa dạng hơn. Mì gói giờ vừa có thể là món hàng giá rẻ, vừa có thể là bữa ăn xa xỉ. Công nghệ ban đầu của Ando về cơ bản không khác đi, thứ được mở rộng là nhận thức của thị trường.
Momofuku Ando qua đời vào năm 2007, ở tuổi 96. Ông bảo mình sống lâu nhờ “chơi golf và ăn mì gà mỗi ngày”. Ando đã chứng kiến phát minh của mình thành công rực rỡ, trở nên phổ biến toàn cầu, giải quyết vấn đề lương thực cho hàng tỷ người. Bản thân Ando cũng hưởng lợi nhờ phát minh này. Ông sáng lập và điều hành Công ty thực phẩm Nissin Foods, trở nên nổi tiếng, thành tỷ phú và sau này tiếp tục đóng một vai trò quan trọng trong ngành công nghiệp ăn liền nói riêng và công nghiệp thực phẩm Nhật Bản nói chung. Năm 1964, ông tham gia sáng lập Hiệp hội Công nghiệp thực phẩm ăn liền, đặt ra các tiêu chuẩn cơ bản cho ngành. Ông cũng thành lập và trở thành chủ tịch đầu tiên của Hiệp hội Mì ăn liền Thế giới (WINA). Vị trí này giờ đang được đảm nhiệm bởi con trai ông.
Tất nhiên, trong quá trình phát triển, mì ăn liền cũng gặp những vấn đề. Mì ăn liền luôn bị chỉ trích là không lành mạnh, thiếu thân thiện với sức khỏe. Một gói mì chứa lượng natri quá lớn, thường vào khoảng 1.500 tới 2.000mg, tương đương lượng muối cho một người trưởng thành trong một ngày. Việc chiên mì qua dầu cũng làm tăng lượng chất béo bão hòa. Bản thân sợi mì là tinh bột tinh chế, ít đạm, ít chất xơ và tạo nhiều calo rỗng. Các nghiên cứu đều cho thấy mối liên hệ giữa việc sử dụng nhiều mì ăn liền với tình trạng béo phì, các bệnh về tim mạch...
Hàn Quốc, nước tiêu thụ mì ăn liền lớn bậc nhất thế giới, được các chuyên gia cảnh báo có nhiều vấn đề sức khỏe liên quan tới món ăn này. Ở các quốc gia khác, tình trạng cũng tương tự. Mì ăn liền vô cùng tiện lợi nên được sử dụng rất nhiều, song việc lạm dụng nó có thể tạo ra một số nguy cơ về sức khỏe.
Dù vậy, không ai có thể phủ nhận vai trò to lớn của món ăn tiện lợi này trong đời sống hiện đại. Nó từng được bình chọn là phát minh quan trọng nhất của Nhật Bản trong thế kỷ 20. Nước Nhật cũng có hai bảo tàng dành riêng cho mì ăn liền. Mì gói đã và sẽ còn hiện diện trong thực đơn đồ ăn của con người trong tương lai.
