Các hoa văn hình học trên thắt lưng không phải chữ cái, mà là bộ ký hiệu giúp cộng đồng ghi nhớ về những lời hứa lịch sử.
Ken Maracle cầm một cây kim lớn, xỏ hạt, rồi dùng ngón giữa đẩy chúng vào giữa các sợi. “Người Cayuga luôn tự hào về wampum như một nghệ thuật ngoại giao”, ông vừa nói vừa đan các ngón tay thoăn thoắt trên chiếc khung cửi.
Là một nghệ nhân Cayuga thuộc Liên minh Haudenosaunee, Ken Maracle tiên phong trong phục hồi wampum, nghề thủ công đã tồn tại hàng thế kỷ ở vùng The Great Lakes (vùng hồ lớn nằm trên biên giới Canada-Mỹ). Trong căn phòng chế tác, tiếng ngón tay Maracle đan hạt cườm như hòa cùng âm thanh phát ra từ chiếc băng cassette, với giọng tù trưởng Thomas kể về những câu chuyện và tín ngưỡng của người dân bản địa từ hàng nghìn năm về trước.
Wampum có thể dài tới 2m và rộng 60 cm, nhưng dây đai Maracle đang thực hiện sẽ dài khoảng 68 cm và rộng 9 cm khi hoàn thành. Những chiếc thắt lưng lớn có thể “ngốn” tới 90 giờ tập trung, và cần tới 13.000 hạt.
Công việc ấy khiến những ngón tay ông sần lên vết chai. Dẫu vậy, với sự ủy nhiệm của Bảo tàng Lịch sử Canada, ông vẫn bền bỉ dành tới 40 năm để tái tạo lại 54 chiếc đai ngoại giao wampum, trong tổng số khoảng 400 vật phẩm đã biến mất và chỉ còn lưu lại trên hồ sơ lịch sử.
Đặc biệt nhất, Maracle từng hoàn thành chiếc đai wampum Chuỗi Giao ước năm 1764. Chính quyền Anh đã thuê những nghệ nhân như Maracle chế tác mẫu nguyên bản, để rồi đã trao nó cho các quốc gia phương Tây, trong cuộc đàm phán hòa bình với 2.000 đại diện của 24 quốc gia bản địa Bắc Mỹ.
Theo Alan Ojiig Corbiere, Phó Giáo sư lịch sử bản địa tại Đại học York ở Toronto (Canada), wampum được coi là “những chiếc đai hạt cườm ngoại giao”. Những người bản địa muốn nghe được lời cam kết và liên hệ những hứa hẹn đó với chiếc thắt lưng. Vì thế, hạt wampum cũng được gọi là những chiếc hạt “biết nói”.
Các ký hiệu trên đai wampum kể về các sự kiện lịch sử trên vành đai trải rộng từ bờ Đông tới sông Mississippi. Bởi lẽ đó, vào năm 2024, Tòa án Tối cao Canada đã chấp nhận wampum như bằng chứng cho thấy Chính phủ đã không thực hiện lời hứa trong một số hiệp ước từ thế kỷ 19.
Trong thế giới hiện đại, những hạt cườm biết nói ấy sẽ được Maracle và con cháu ông tiếp tục tạo nên, để nhắc nhở thế hệ mai sau về những điều tưởng chừng đơn giản: Những lời hứa ngoại giao chỉ có ý nghĩa khi được thực hiện, ghi nhớ và lưu giữ trong cộng đồng ■
