Bước chuyển về thể chế cho phát triển văn học

Nghị định tạo hành lang pháp lý tương đối đầy đủ cho các hoạt động sáng tác, lý luận phê bình, dịch thuật, tổ chức trại sáng tác, cuộc thi, giải thưởng và quảng bá tác phẩm văn học.

Gỡ nhiều điểm nghẽn trong phát triển văn học

Nghị định thể hiện rõ vai trò của Nhà nước đối với sự phát triển của văn học không chỉ ở khía cạnh quản lý hành chính, mà quan trọng hơn là trách nhiệm khuyến khích, hỗ trợ và đầu tư. Đặc biệt, Nghị định tạo điều kiện, khuyến khích các tổ chức, doanh nghiệp tư nhân, cá nhân trong và ngoài nước tham gia mạnh mẽ hơn vào hoạt động sáng tác văn học, đồng hành, thúc đẩy phát triển văn học.

Trong Nghị định, phần kinh phí thực hiện khuyến khích phát triển văn học được nêu rõ, gồm hai nguồn: Từ ngân sách nhà nước theo quy định của pháp luật hiện hành và từ nguồn tài trợ, đóng góp tự nguyện, hợp pháp của các tổ chức, cá nhân trong nước và ngoài nước.

Việc khuyến khích viết, sáng tác tác phẩm văn học theo chủ đề, đề tài được nhà nước hỗ trợ cũng có quy định rất cụ thể. Theo đó, Nhà nước ưu tiên hỗ trợ cho các đề tài về thanh niên, thiếu niên và nhi đồng, bên cạnh các đề tài tuyên truyền về truyền thống yêu nước, Đảng, Cách mạng, biên giới, hải đảo, chống diễn biến hòa bình, biến đổi khí hậu và môi trường, gương học tập theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Chủ tịch Hồ Chí Minh; đề tài nông nghiệp, nông thôn, phòng, chống bạo lực gia đình… Sự ưu tiên này mở ra hy vọng cho việc phát triển dòng văn học thiếu nhi mà nhiều năm qua, dường như chưa được các nhà văn và cả xã hội quan tâm đúng mức.

Việc hỗ trợ sáng tác cũng được quy định chặt chẽ về quy trình, tiêu chí lựa chọn; hội đồng thẩm định tác giả, tác phẩm nhận hỗ trợ; trong đó có các tiêu chí ưu tiên hỗ trợ cho các tác giả trẻ, tác giả người dân tộc thiểu số dưới 35 tuổi viết, sáng tác tác phẩm văn học đầu tay.

Câu chuyện dịch, quảng bá tác phẩm văn học Việt Nam ra nước ngoài lâu nay vốn là điểm nghẽn của văn học Việt Nam. Để góp phần cải thiện vấn đề này, Nghị định đã có quy định Nhà nước khuyến khích hỗ trợ dịch các tác phẩm văn học có chất lượng cao, đồng thời quy định Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch có trách nhiệm xây dựng, phê duyệt Đề án dịch văn học phục vụ nhiệm vụ đối ngoại của Nhà nước theo giai đoạn hoặc định kỳ hằng năm.

Ngoài ra, các cuộc thi, giải thưởng văn học cũng được đề cập trong Nghị định, bao gồm quy định về việc thu hồi giải thưởng. Điều này mang tới hy vọng các giải thưởng văn chương sẽ được tổ chức quy củ hơn.

Chờ đợi cơ sở dữ liệu quốc gia về văn học

Đánh giá cao sự tiến bộ của Nghị định đầu tiên quy định về khuyến khích phát triển văn học, một số nhà văn, nhà nghiên cứu góp thêm ý kiến để tăng hiệu quả áp dụng của Nghị định vào thực tiễn.

PGS, TS Phạm Xuân Thạch nêu quan điểm: Nghị định giúp minh bạch hóa nhiều khâu trong quá trình hỗ trợ phát triển văn học, từ quy trình tổ chức các cuộc thi sáng tác văn chương, giải thưởng văn học, tổ chức các trại sáng tác văn học tới tiêu chí xét lựa chọn tác giả để hỗ trợ sáng tác… Đồng thời, ông cũng đánh giá cao việc Nghị định này đón đầu xu hướng chuyển đổi số đang được chú trọng đặc biệt trong xã hội hiện nay. Khoản 5, Điều 32 của Nghị định quy định: Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chủ trì, phối hợp Hội Nhà văn Việt Nam xây dựng, quản lý, kết nối và chia sẻ cơ sở dữ liệu về văn học, bảo đảm đồng bộ với các cơ sở dữ liệu quốc gia, cơ sở dữ liệu chuyên ngành và các nền tảng số dùng chung; tổ chức quảng bá, phổ biến văn học Việt Nam trên môi trường số. Ông Thạch đặt kỳ vọng vào cơ sở dữ liệu quốc gia về văn học này, bởi sẽ rất ích lợi cho nghiên cứu, khai thác tài nguyên văn học của đất nước.

Ngoài ra, PGS, TS Phạm Xuân Thạch cũng góp ý về chính sách khuyến khích các cá nhân tài trợ cho văn học, cần phải có thêm quy định để khống chế xung đột lợi ích. Ông nêu thí dụ: Nếu một cá nhân hoặc chủ/lãnh đạo doanh nghiệp tài trợ cho cuộc thi, giải thưởng văn chương nào đó hoặc tài trợ cho một hoạt động nào khác của nhà tổ chức giải thưởng, cuộc thi… thì không được tham gia dự giải với tư cách giám khảo, tác giả.

Còn theo nhà văn Nguyễn Đức Anh: Nghị định là bước quan trọng cụ thể hóa thể chế, hoàn thiện hành lang pháp lý nhằm chuyển dịch tư duy quản lý nhà nước từ mệnh lệnh hành chính sang kiến tạo và hỗ trợ phát triển văn học. Thông qua việc quy định rõ các cơ chế về đặt hàng, tài trợ từ ngân sách nhà nước kết hợp với xã hội hóa và chuyển đổi số, văn bản này tạo điều kiện để tháo gỡ các điểm nghẽn về nguồn lực cho hoạt động sáng tạo, lý luận phê bình và quảng bá tác phẩm. Tuy nhiên, bởi vì từ chính sách tới thực tế cuộc sống luôn có khoảng cách, hiệu quả thực tế của Nghị định này sẽ phụ thuộc lớn vào công tác tổ chức thực hiện, đòi hỏi sự minh bạch trong quy trình xét duyệt và sự đồng bộ trong các chế tài bảo vệ bản quyền...■