Tạo tiền đề chuẩn hóa nhân lực kinh tế chăm sóc

Nhu cầu đã đi trước thị trường

Trong vòng một thập kỷ tới, hơn 20% dân số Việt Nam sẽ trên 60 tuổi, đưa đất nước chính thức bước vào xã hội già (theo số liệu từ Cục Thống kê). Bộ Y tế cũng công bố tuổi thọ trung bình của mỗi người Việt đã lên trên 74 tuổi, nhưng tuổi thọ khỏe mạnh chỉ khoảng 65,4 tuổi. Khoảng cách gần một thập kỷ ấy đồng nghĩa với việc nhiều người cao tuổi có thể cần hỗ trợ về sức khỏe, sinh hoạt, chăm sóc dài hạn.

Nhu cầu này càng rõ khi mô hình gia đình hạt nhân bùng nổ, quá trình đô thị hóa và di cư khiến con cái không phải lúc nào cũng có thể ở bên cha mẹ. Quyết định số 1116/QĐ-TTg
ngày 22/6/2026 của Thủ tướng cho thấy cách tiếp cận của Nhà nước đến vấn đề này đang được mở rộng: Từ “chăm sóc sức khỏe người cao tuổi” sang “chăm sóc người cao tuổi”. Đây là sự thay đổi đáng chú ý, bởi nhu cầu của người cao tuổi vượt xa phạm vi khám, chữa bệnh, bao gồm cả hỗ trợ sinh hoạt, phục hồi chức năng, dinh dưỡng và chăm sóc dài hạn. Mỗi gia đình đều sẽ cần người có kỹ năng y tế cơ bản để hỗ trợ người bệnh mới xuất viện, hay người có thể lực, kỹ năng hỗ trợ người già tập vận động, hoặc chỉ là một người có thể lắng nghe để giúp người cao tuổi không rơi vào trầm cảm khi cô đơn...

Trong bức tranh đó, kinh tế chăm sóc là một mắt xích đặc biệt. Theo UNFPA, cần nhìn nhận chăm sóc như một hệ thống kinh tế-xã hội chứ không chỉ là dịch vụ phúc lợi. Chuyện công việc chăm sóc được chuyên nghiệp hóa có thể đồng thời giải quyết nhiều vấn đề: Giảm gánh nặng chăm sóc không lương, tạo việc làm và đem lại lợi ích cho cả người được chăm sóc, người chăm sóc và nền kinh tế.

Nhưng để một thị trường dịch vụ vận hành, trước hết phải có người làm nghề.

Phát triển số lượng đi đôi với chất lượng

Tại Diễn đàn Kinh tế Chăm sóc và Phát triển ngành Chăm sóc người cao tuổi tại Việt Nam do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam - Chi nhánh khu vực Thành phố Hồ Chí Minh (VCCI-HCM) với sự hỗ trợ từ Sáng kiến Đầu tư cho Phụ nữ (Investing in Women -
IW) tổ chức ngày 6/8/2026, các đại biểu và chuyên gia tham dự thống nhất hai nhóm giải pháp chính để thúc đẩy ngành chăm sóc người cao tuổi tại
Việt Nam, gồm: Nhóm giải
pháp thứ nhất tập trung vào việc đẩy lùi các rào cản thể chế và khơi thông dòng vốn tư nhân cũng như đầu tư quốc tế. Nhóm thứ hai hướng đến chuyên nghiệp hóa nguồn nhân lực chăm sóc phi y tế, một yếu tố then chốt quyết định chất lượng dịch vụ.

Với nhóm giải pháp thứ nhất, ông Osamu Nimonjiya từ Asian Human Power Networks đề xuất mô hình “Phần cứng Việt Nam + Phần mềm Nhật Bản” nhằm xây dựng Hệ thống Chăm sóc Tổng hợp Cộng đồng, hướng tới mục tiêu cốt lõi là hỗ trợ tự lập và bảo vệ phẩm giá cho người cao tuổi. Đồng thời, cần phát triển mạng lưới dịch vụ nhiều tầng. Viện dưỡng lão chỉ là một lựa chọn; chăm sóc tại nhà, viện dưỡng lão bán trú và chăm sóc dựa vào cộng đồng mới có khả năng đáp ứng đa dạng nhu cầu và khả năng chi trả của các gia đình.

Với nhóm giải pháp thứ hai, bà Bùi Thị Ninh - Phó Giám đốc VCCI-HCM, nhấn mạnh: Cần sớm hoàn thiện việc xác định vị trí, mã nghề và chuẩn năng lực đối với nhân viên chăm sóc phi y tế. Cùng với đó là các chương trình đào tạo linh hoạt, trong đó có đào tạo ngắn hạn, đào tạo lại và công nhận từng nhóm kỹ năng, để người lao động trung niên không phải bắt đầu lại toàn bộ con đường học nghề.

Theo tài liệu mới công bố ngày 6/8/2026 của VCCI-HCM, sau một năm thực hiện Chương trình Phát triển nguồn nhân lực chăm sóc người cao tuổi hướng tới bình đẳng giới - GRACE, do VCCI-HCM triển khai với sự hỗ trợ của Investing in Women, đã có 206 học viên được chuẩn hóa năng lực; mức độ tự tin khi làm nghề tăng từ 2,42 lên 4,04/5. 29 giảng viên nguồn cũng được đào tạo theo phương pháp chuẩn Australia. Tác động này không chỉ giải quyết bài toán thiếu hụt nhân sự mà còn hỗ trợ giảm trách nhiệm chăm sóc không lương (vốn phần lớn do phụ nữ đảm nhiệm), biến công việc này thành một nghề nghiệp có kỹ năng, được trân trọng và được trả công xứng đáng, phù hợp cho tất cả mọi người. Đây chính là cơ sở thực tiễn để VCCI-HCM gửi đề xuất tới Bộ Giáo dục và Đào tạo chính thức ban hành Mã nghề quốc gia cho nghề này, tạo tiền đề chuẩn hóa nguồn nhân lực trên toàn quốc.

Bà Bùi Thị Ninh khẳng định: “Việt Nam đã xây dựng một nền tảng chính sách để phát triển nền kinh tế bạc cũng như một hệ thống chăm sóc người cao tuổi toàn diện, như Luật Dân số 2025, Nghị định 168/2026/NĐ-CP và Quyết định 1116/QĐ-TTg, đây chính là bệ phóng quan trọng mở đường cho tư duy lấy người cao tuổi làm trung tâm. Từ đòn bẩy thể chế này, VCCI kỳ vọng trong 5 đến 10 năm tới sẽ cùng các bên liên quan kiến tạo một hệ sinh thái Kinh tế Bạc vận hành trên ba trụ cột: Lực lượng lao động chăm sóc được chuẩn hóa mã nghề; Thị trường dịch vụ chăm sóc tư nhân phát triển đa dạng, chất lượng; Cơ chế hợp tác công - tư hiệu quả. Trong đó, chuyên nghiệp hóa nghề chăm sóc không chỉ giải quyết bài toán kinh tế và cung - cầu lao động, mà còn là khoản đầu tư chiến lược cho bình đẳng giới và an sinh xã hội bền vững” ■