Giữa những nỗ lực toàn cầu nhằm ứng phó biến đổi khí hậu, COP31 được đánh giá mang ý nghĩa bản lề, không chỉ đối với các cam kết cắt giảm phát thải hay chuyển đổi năng lượng, mà còn liên quan sự sống còn của các quốc gia đang sống trên tuyến đầu của biến đổi khí hậu.
Tại các quốc đảo như Tuvalu, Kiribati, Maldives, mực nước biển ngày càng dâng cao, bão ngày càng mạnh hơn, nguồn nước ngọt suy giảm và hạ tầng xuống cấp đang bào mòn sự sống trên đảo. Thậm chí, một số hòn đảo còn đối mặt nguy cơ bị nhấn chìm hoàn toàn, kéo theo câu hỏi pháp lý quan trọng về việc liệu các quốc đảo này còn được coi là quốc gia, nếu đất đai của họ biến mất.
Tại các diễn đàn quốc tế, nhiều ý kiến cho rằng, theo truyền thống, một quốc gia được xác lập dựa trên các yếu tố cơ bản như dân cư, lãnh thổ, chính phủ độc lập và hiệu quả, cùng khả năng tham gia các mối quan hệ quốc tế. Thực tiễn cũng thấy, sự tồn tại của một quốc gia không hoàn toàn bị phủ nhận khi một số yếu tố bị suy giảm, chẳng hạn như trong trường hợp thiếu vắng một chính phủ hiệu quả. Tuy nhiên, những thách thức do biến đổi khí hậu đặt ra lại mang tính chất hoàn toàn khác và nguy cơ mất lãnh thổ do nước biển dâng là chưa từng có và vô cùng nghiêm trọng.
Trong khi chờ đợi những điều chỉnh cần thiết và rõ ràng hơn từ hệ thống pháp lý quốc tế, các quốc đảo vẫn đang nỗ lực tìm kiếm lối thoát. Tuvalu đã ký một hiệp ước với Australia nhằm bảo đảm duy trì tư cách quốc gia, bất chấp tác động của biến đổi khí hậu. Australia cũng cam kết tiếp nhận công dân Tuvalu muốn di cư và bắt đầu cuộc sống mới trên vùng đất an toàn hơn.
Song song với đó, Tuvalu đang theo đuổi một hướng đi chưa từng có, là “số hóa chính mình”. Việc chuyển các dịch vụ chính phủ lên mạng, cũng như tạo lãnh thổ và lưu trữ văn hóa của mình trên nền tảng số được kỳ vọng giúp duy trì bản sắc dân tộc. Ý tưởng trở thành “một quốc gia kỹ thuật số” thể hiện sự sáng tạo, nhưng cũng ẩn chứa nhiều trăn trở. Bảo tồn văn hóa trực tuyến đúng là có thể giúp duy trì bản sắc, nhưng khó có thể thay thế ký ức lịch sử, mối gắn kết thiêng liêng giữa con người với mảnh đất quê hương.
Còn tại Kiribati, Chính phủ đã chủ động chuẩn bị di dời dân cư, thậm chí mua đất ở nước ngoài như một giải pháp cuối cùng để bảo đảm tương lai cho người dân. Maldives lại lựa chọn các giải pháp kỹ thuật, thử nghiệm nâng độ cao các hòn đảo nhằm chống lại mực nước biển dâng.
Ngay cả những quốc gia có vị trí thuận lợi hơn, như Fiji, cũng đang đối mặt với mực nước biển dâng cao và sự thay đổi mô hình thời tiết, buộc các cộng đồng phải di dời. Lũ lụt, dịch bệnh và áp lực kinh tế đang trở thành một phần của cuộc sống hằng ngày.
Biến đổi khí hậu gây ra những hệ quả khó đong đếm. Nhưng vấn đề nằm ở chỗ, những gì đang diễn ra tại các quốc đảo cho thấy một nghịch lý sâu sắc, khi những quốc gia đóng góp ít nhất vào phát thải khí nhà kính lại đang phải gánh chịu hậu quả nặng nề nhất. Chính nghịch lý đó đặt ra yêu cầu cấp thiết về công lý khí hậu và làm gia tăng kỳ vọng đối với COP31 - dự kiến diễn ra tháng 11/2026 tại Thổ Nhĩ Kỳ, nơi có thể thúc đẩy các cam kết mạnh mẽ hơn cùng cơ chế trách nhiệm rõ ràng hơn, và quan trọng hơn là giúp bảo đảm rằng tiếng nói của các quốc gia dễ bị tổn thương không bị bỏ qua.
