Ngân sách là vấn đề thường dấy lên tranh cãi trong Liên minh châu Âu (EU), khi các nước thành viên duy trì những quan điểm khác biệt về quy mô đóng góp và phân bổ tài chính. Hiện Liên minh Cờ xanh đang đứng trước bài toán cân bằng giữa tham vọng chiến lược và năng lực thực tế của các nước liên quan đến kế hoạch ngân sách dài hạn giai đoạn 2028-2034.
Tiến trình hướng đến mục tiêu đạt thỏa thuận ngân sách cho giai đoạn 2028-2034 của EU vào cuối năm 2026 đang gặp thách thức khi khác biệt quan điểm giữa các nước thành viên ngày càng lộ rõ.
Phát biểu tại Berlin (Đức) sau cuộc gặp kín với lãnh đạo Đan Mạch, Phần Lan, Áo, Hà Lan và Thụy Điển, Thủ tướng Đức Friedrich Merz nêu rõ, mức tăng ngân sách do Ủy ban châu Âu (EC) đưa ra là “quá cao” trong bối cảnh nhiều nước thành viên phải củng cố tài khóa. Đức cùng các nước trên yêu cầu cắt giảm đáng kể đề xuất ngân sách dài hạn của khối giai đoạn 2028-2034. Sáu quốc gia trên hiện đóng góp khoảng 40% ngân sách của EU.
Bài toán ngân sách từng là vấn đề nổi cộm được thảo luận tại Hội nghị thượng đỉnh EU vào tháng 6 vừa qua. Để tìm kiếm tiếng nói chung về chi tiêu và nguồn thu tài trợ cho các mục tiêu của khối trong giai đoạn tới là điều không dễ dàng. EU đang mắc kẹt giữa một bên là nhóm các nước đóng góp ngân sách lớn và chủ trương kiểm soát chi tiêu với một bên là nhóm các nước Nam, Đông Âu không ủng hộ giảm quy mô ngân sách và nguồn hỗ trợ, đồng thời muốn EU dành nhiều nguồn lực hơn cho nông nghiệp và các quỹ phát triển.
Tháng 7/2025, EC đã đề xuất ngân sách giai đoạn 2028-2034 ở mức khoảng 1.760 tỷ euro. Kế hoạch ngân sách được đề xuất, từng được Chủ tịch EC Ursula von der Leyen mô tả là “tham vọng nhất từ trước đến nay”, nhằm phản ánh nỗ lực tăng cường tính linh hoạt cùng khả năng thích ứng của EU trước hàng loạt biến động lớn xảy ra những năm gần đây, như đại dịch Covid-19, các cuộc khủng hoảng và tác động đối với an ninh năng lượng, lạm phát, cạnh tranh kinh tế.
Đặc biệt, theo đề xuất, chi tiêu quốc phòng sẽ tăng mạnh. Điều này phù hợp với mục tiêu tự chủ chiến lược của châu Âu, trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị kéo dài và mối quan hệ với Mỹ, đồng minh quan trọng ở bên kia bờ Đại Tây Dương, không mấy suôn sẻ. Cùng với đó, EU tập trung đầu tư mạnh vào phát triển các dự án công nghệ xanh, khẳng định vai trò tiên phong của Lục địa già trong công cuộc hướng tới mục tiêu trung hòa carbon. EU còn ưu tiên chi cho tăng cường năng lực cạnh tranh thông qua nghiên cứu, đổi mới công nghệ. Có thể thấy, đề xuất ngân sách phản ánh tham vọng và quyết tâm của Liên minh Cờ xanh về tăng cường tự chủ và nâng cao vị thế trên trường quốc tế.
Tuy nhiên, giữa tham vọng chiến lược và thực tế hành động là một khoảng cách lớn. Sự chênh lệch về tài chính giữa các quốc gia thành viên là một yếu tố tạo nên khoảng cách này. Ngân sách của EU chủ yếu được tài trợ từ phần đóng góp dựa trên tổng thu nhập quốc dân của các nước thành viên. Bởi vậy, một ngân sách chung đủ mạnh để đáp ứng các mục tiêu và tham vọng có thể đặt nhiều nền kinh tế trước gánh nặng đóng góp chi phí.
Thủ tướng Đức Friedrich Merz cho biết, đề xuất tăng ngân sách EU tới 60% “đơn giản là không thể chi trả”. Theo Đức và một số quốc gia khác, tổng quy mô ngân sách được đề xuất cần giảm hàng trăm tỷ euro và việc cắt giảm phải được áp dụng trên tất cả các lĩnh vực. Ireland, nước đang đảm nhiệm chức Chủ tịch luân phiên Hội đồng EU, đang nỗ lực thu hẹp khoảng cách giữa các bên và chuẩn bị một văn bản đàm phán ngân sách vào tháng 10 tới, trong đó bao gồm kế hoạch chi tiêu cùng các nguồn thu mới cho ngân sách chung.
Trong khi kỳ vọng về vai trò toàn cầu của EU ngày càng gia tăng thì khả năng tài chính thực tế của khối lại chưa thật sự tương xứng. Việc đạt phân bổ ngân sách giai đoạn tới được dự báo sẽ đối mặt cuộc thương lượng khó khăn. Không đơn thuần là vấn đề tài chính, câu chuyện ngân sách còn tiếp tục là phép thử cho sự thống nhất của EU trong việc tìm cách ứng phó môi trường địa chính trị nhiều biến động.
