Hơn 80 năm đã trôi qua, nhưng vũ khí hạt nhân tiếp tục hiện hữu như một mối đe dọa nghiêm trọng đối với an ninh thế giới.
Trong thông điệp gửi đi nhân dịp kỷ niệm ngày thành phố Hiroshima bị dội bom nguyên tử, Tổng Thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres chia sẻ: “Chỉ trong một khoảnh khắc, Hiroshima chìm trong biển lửa. Hàng chục nghìn sinh mạng mất đi. Thành phố bị biến thành đống đổ nát. Và nhân loại đã bước qua một ngưỡng cửa không thể quay trở lại”.
Ký ức kinh hoàng từ hai vụ ném bom nguyên tử tại Nhật Bản đã để lại nỗi đau khôn nguôi, nhưng cũng mang đến động lực thôi thúc nhân loại hiện thực hóa khát vọng về một thế giới không bị đe dọa bởi thảm họa hạt nhân và kiến tạo hòa bình cho tất cả người dân.
Sau khi Chiến tranh lạnh kết thúc, thế giới đã đạt được những bước tiến đáng kể trong hạn chế phổ biến vũ khí hạt nhân. Năm 1968, Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT) chính thức được ký kết, đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong nỗ lực toàn cầu nhằm ngăn chặn cuộc chạy đua vũ khí hạt nhân, thúc đẩy giải trừ quân bị và khuyến khích sử dụng năng lượng hạt nhân vì mục đích hòa bình. Nhiều thỏa thuận song phương cũng dần hình thành, đóng vai trò cốt lõi trong kiểm soát vũ khí hủy diệt hàng loạt trên toàn cầu.
Tuy nhiên, những năm gần đây, xu hướng tích cực nêu trên có dấu hiệu bị đảo ngược. Theo Viện Nghiên cứu Hòa bình quốc tế Stockholm (SIPRI), số lượng vũ khí hạt nhân được triển khai đã giảm đáng kể so với thời kỳ Chiến tranh lạnh, nhưng thế giới vẫn còn hơn 12.000 đầu đạn hạt nhân, trong đó hơn 9.700 đầu đạn đang được duy trì trong trạng thái sẵn sàng triển khai.
Đáng lo ngại, chi tiêu cho vũ khí hủy diệt đang lớn hơn gấp nhiều lần ngân sách dành cho phát triển bền vững và kiến tạo hòa bình. Báo cáo của Chiến dịch quốc tế nhằm loại bỏ vũ khí hạt nhân (ICAN) cho biết, chi tiêu toàn cầu cho vũ khí hạt nhân đã tăng kỷ lục, lên đến 119 tỷ USD trong năm 2025.
Môi trường an ninh toàn cầu bất ổn, căng thẳng địa chính trị gia tăng, cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn diễn ra ngày càng gay gắt và phức tạp là những “hòn đá tảng” cản trở nỗ lực giải trừ vũ khí hạt nhân. Tổng Giám đốc Cơ quan Năng lượng Nguyên tử quốc tế (IAEA) Rafael Grossi nhận định thế giới đang đứng trước nguy cơ rơi vào một cuộc chạy đua vũ khí hạt nhân mới.
Xung đột liên tiếp bùng phát tại nhiều “điểm nóng” làm xói mòn nghiêm trọng niềm tin vào các cam kết an ninh toàn cầu, kéo theo sự thay đổi trong cách tiếp cận vấn đề an ninh của một số quốc gia. Mỹ và Nga là những cường quốc hạt nhân lớn nhất thế giới, đang nắm giữ khoảng 83% tổng kho vũ khí hạt nhân toàn cầu. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo cán cân có thể thay đổi nếu nhiều nước mới tham gia cuộc chạy đua nguy hiểm này.
Trong khi đó, các cơ chế kiểm soát vũ khí và giải trừ quân bị quốc tế được nhận định đang ở giai đoạn hết sức mong manh. Sau khi Mỹ lần lượt tuyên bố rút khỏi Hiệp ước Chống tên lửa đạn đạo và Hiệp ước các lực lượng hạt nhân tầm trung, Hiệp ước Cắt giảm vũ khí tấn công chiến lược mới (New START) trở thành thỏa thuận kiểm soát vũ khí hạt nhân song phương cuối cùng còn hiệu lực giữa hai cường quốc hạt nhân.
Tuy nhiên, tháng 2 vừa qua, New START chính thức hết hạn, đồng nghĩa với việc “van an toàn” cuối cùng kiềm chế hoạt động phát triển vũ khí chiến lược của Washington và Moskva ngừng hoạt động. Mặc dù Tổng thống Mỹ Donald Trump khẳng định sẵn sàng cùng Nga xây dựng thỏa thuận thay thế New START, song rõ ràng việc thương lượng một hiệp ước mới về kiểm soát vũ khí trong bối cảnh hiện nay không phải mục tiêu dễ dàng.
Nhiều năm đã trôi qua nhưng cái tên Hiroshima và Nagasaki vẫn là lời nhắc nhở thường trực về hậu quả tàn khốc của việc sử dụng vũ khí hạt nhân. Để những nỗ lực kiến tạo hòa bình được tiếp nối, Liên hợp quốc kêu gọi cộng đồng quốc tế kiên trì ủng hộ mục tiêu giải trừ quân bị, chống phổ biến vũ khí hạt nhân và bảo đảm quyền phát triển, sử dụng năng lượng hạt nhân vì mục đích hòa bình của mọi quốc gia.
