Việc ba quốc gia Hồi giáo hàng đầu hợp lực thiết lập liên minh quân sự chính thức không chỉ tạo nên một cực sức mạnh mới, mà còn phản ánh sự dịch chuyển lớn về chiến lược đối ngoại của các nước đang phát triển trong bối cảnh thế giới biến động phức tạp.
Theo tuyên bố của Bộ Ngoại giao Pakistan, hiệp ước nhằm tăng cường khả năng răn đe tập thể chống lại mọi hành vi xâm lược; quy định bất kỳ cuộc tấn công vũ trang nào nhắm vào một nước sẽ được coi là tấn công vào cả ba quốc gia.
Liên minh này mang tính bổ trợ tương hỗ cao khi kết hợp ba thế mạnh cốt lõi của từng quốc gia. Với tiềm lực tài chính dồi dào từ năng lượng, Saudi Arabia đóng vai trò nhà tài trợ chính cho các dự án phát triển quốc phòng chung. Vị thế “thủ phủ của cộng đồng Hồi giáo” giúp Riyadh duy trì ảnh hưởng chính trị sâu rộng.
Thổ Nhĩ Kỳ cung cấp công nghệ quân sự tiên tiến và kinh nghiệm tác chiến. Là thành viên NATO có quân đội thường trực lớn thứ hai trong khối, Ankara mang đến nền công nghiệp quốc phòng nội địa phát triển mạnh. Còn Pakistan là quốc gia Hồi giáo duy nhất sở hữu vũ khí hạt nhân. Lực lượng quân đội quy mô lớn cùng năng lực răn đe chiến lược của Islamabad đóng vai trò là “chiếc ô an ninh” quan trọng cho liên minh. Sự hội tụ này hình thành nên một thế chân kiềng có khả năng tự chủ cao về an ninh.
Sự ra đời của thỏa thuận không phải là ngẫu nhiên mà xuất phát từ những biến động địa chính trị sâu sắc. Trước hết là sự suy giảm lòng tin vào sự bảo trợ an ninh của phương Tây. Mỹ dần điều chỉnh trọng tâm chiến lược sang khu vực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương, khiến các đồng minh truyền thống ở Trung Đông lo ngại về mức độ cam kết bảo vệ an ninh.
Bên cạnh đó là áp lực từ các đối thủ khu vực. Xung đột dai dẳng tại Trung Đông, các mối đe dọa từ lực lượng ủy nhiệm cùng căng thẳng địa chính trị ở khu vực Nam Á đòi hỏi các bên phải tìm kiếm giải pháp răn đe đa tầng. Sâu xa hơn là khát vọng tự chủ chiến lược của cả ba quốc gia, khi đều muốn thoát khỏi sự phụ thuộc vào các cường quốc bên ngoài đối với việc cung cấp vũ khí và bảo vệ an ninh, hướng tới tự chủ phát triển công nghiệp quốc phòng.
Sự kiện ký hiệp ước mang đến tác động địa chính trị đa chiều. Đối với khu vực Trung Đông, hiệp ước làm thay đổi cán cân quyền lực, buộc các quốc gia như Israel hay Iran phải tính toán lại chiến lược an ninh và đối ngoại. Đối với Mỹ và NATO, động thái này đặt ra thách thức đối với vai trò độc tôn của Mỹ tại Trung Đông, khi Thổ Nhĩ Kỳ tiến một bước xa hơn trong việc thực thi chính sách đối ngoại độc lập dù vẫn thuộc NATO.
Tại Nam Á, lo ngại an ninh của New Delhi gia tăng khi Islamabad thắt chặt liên minh quân sự với hai cường quốc Trung Đông giàu có và trang bị hiện đại. Còn Trung Quốc và Nga chắc chắn sẽ thận trọng quan sát, một mặt ủng hộ xu hướng đa cực hóa, mặt khác theo dõi mức độ ảnh hưởng của liên minh mới đối với các sáng kiến khu vực.
Mặc dù có tiềm năng lớn, hiệp ước vẫn đối mặt không ít thách thức khi triển khai trên thực tế. Trước hết là sự bất đồng về mục tiêu ưu tiên. Saudi Arabia tập trung chính vào an ninh vùng Vịnh và kiềm chế Iran, Pakistan thì ưu tiên mối đe dọa từ Nam Á, trong khi Thổ Nhĩ Kỳ có tính toán riêng tại Địa Trung Hải và Bắc Phi.
Tiếp đến là khả năng tương thích kỹ thuật. Việc tích hợp các hệ thống vũ khí vốn theo các tiêu chuẩn khác nhau của ba quốc gia đòi hỏi chi phí và thời gian chuẩn hóa không nhỏ. Sau cùng là áp lực ngoại giao từ các cường quốc. Sự phản đối hoặc can thiệp bằng các biện pháp trừng phạt, hạn chế xuất khẩu công nghệ từ Mỹ và phương Tây có thể làm chậm tiến trình hợp tác quốc phòng của ba nước.
Các chuyên gia đánh giá, hiệp ước phòng thủ giữa Saudi Arabia, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan đánh dấu sự chuyển dịch mạnh mẽ từ mô hình “đồng minh đơn cực” sang “liên minh đa cực linh hoạt”. Nếu ba quốc gia duy trì được sự đồng thuận chiến lược và vượt qua các rào cản kỹ thuật, đây sẽ là trục an ninh có tầm ảnh hưởng lớn trong hàng chục năm tới.
