Tuy nhiên, để tiếp đà tăng trưởng, nhất là ở vùng đặc thù như miền núi, vùng sâu, vùng xa, cần tháo gỡ những nút thắt về hạ tầng kỹ thuật và nhận thức của người dân.
Từ thẻ vật lý đến “một chạm”
Hành trình thanh toán không dùng tiền mặt ở Việt Nam, đi từ “có thể dùng được” đến “dễ dùng” và sau đó là “dùng gần như không cần nghĩ”. Ông Phùng Ngọc Hoàng, nhà sáng lập kiêm Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Công nghệ HENO cho rằng: Giai đoạn đầu của thanh toán không dùng tiền mặt là thẻ vật lý, đặt nền móng cho thói quen thanh toán hiện đại. Giai đoạn tiếp theo là mã QR, giúp phổ thông hóa thanh toán số vì chi phí triển khai thấp, ai cũng có thể tham gia. Và hiện nay, thị trường đang bước sang giai đoạn cao hơn, nơi trải nghiệm phải đủ liền mạch, đủ nhanh và đáng tin để cả người mua lẫn người bán không bị ngắt quãng trong giao dịch.
Từ đó, sự trỗi dậy của công nghệ contactless (thanh toán không tiếp xúc) và nhất là tap-to-pay (chạm để thanh toán) đã thay đổi hoàn toàn cuộc chơi. Khảo sát của một tổ chức thẻ quốc tế cho thấy, tại Việt Nam, 80% số người được hỏi ưu tiên mobile wallet (ví di động), 68% dùng tap-to-pay, và đến cuối tháng 11/2024, hơn 75% số giao dịch trực diện trên thẻ Visa là contactless.
Còn theo số liệu của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, năm 2025 so với năm 2024, số giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt tăng 42,21%; riêng mã QR tăng 50,94% về số lượng và 124,06% về giá trị. Do đó, với những người trẻ như chị Nguyễn Hà Khanh (trú phường Long Bình, Thành phố Hồ Chí Minh), chiếc ví truyền thống đã trở thành khái niệm cũ: “Thay vì thẻ vật lý, việc chỉ cần cầm theo một chiếc điện thoại, mình thấy tiện lợi hơn nhiều, tránh được rủi ro rơi mất hay quên thẻ”.
Dưới góc nhìn chuyên gia ngân hàng số, ông Nguyễn Quang Huy, Thạc sĩ Tài chính ngân hàng Đại học Leicester (Anh) nhận định: Việt Nam đã bước sang giai đoạn hình thành thói quen số toàn diện. Giới trẻ hiện nay là thế hệ mobile-first (ưu tiên di động). Với họ, thanh toán không còn là “một hành động tài chính” đơn thuần mà đã trở thành một phần của lối sống. Người trẻ ưu tiên tốc độ, sự liền mạch, khả năng tích hợp ngay trên điện thoại và trải nghiệm ít ma sát nhất. Họ mua sắm online thường xuyên, nhưng đồng thời cũng đặt yêu cầu rất cao về tính an toàn và sự tin cậy. Nghĩa là thế hệ này muốn mọi thứ nhanh hơn, nhưng cũng muốn được bảo vệ tốt hơn.
Tuy nhiên, tại những địa bàn vùng sâu, vùng xa ở Việt Nam hiện nay, phổ biến thanh toán số dù có tăng trưởng nhưng cũng gặp không ít trở ngại. Nhiều chủ hộ kinh doanh là đồng bào dân tộc thiểu số, người cao tuổi... không sử dụng điện thoại thông minh, ngại ứng dụng công nghệ, chưa kể thói quen sử dụng tiền mặt là rào cản. Ông Nguyễn Hữu Hoan, Trưởng ban Quản lý chợ phường Thục Phán (tỉnh Cao Bằng) cho biết: Hiện nay chợ Sông Bằng trên địa bàn phường đạt 100% số hộ kinh doanh có mã QR, chợ Xanh đạt 98%, chợ Đề Thám đạt 95%. Tỷ lệ này tại chợ Sông Hiến chỉ dừng ở mức 60-70%.
Xây dựng niềm tin số
Việc thay đổi nhận thức về giao dịch số là một hành trình bền bỉ. Chị Dương Thị Thái, Chủ tịch Công đoàn Ban Quản lý chợ phường Thục Phán thông tin: Nhờ kiên trì giải thích về các tiện ích khi thanh toán không dùng tiền mặt, các hộ kinh doanh ở Cao Bằng dần thay đổi quan điểm. Nếu tiểu thương đã bắt nhịp với thanh toán số thì nhận thấy rõ hiệu quả. Ông Nông Văn Cảnh, chủ sạp giày dép tại chợ Sông Bằng chia sẻ: “Nhiều năm nay, cửa hàng tôi sử dụng mã QR để thanh toán không dùng tiền mặt: Tiện lợi, không lo nhầm lẫn, thanh toán nhanh, không phải đếm tiền, bù tiền. Tài chính công khai giúp tôi dễ kiểm soát dòng tiền, tính doanh thu cửa hàng. Nếu có sai sót, nhầm lẫn, đã có chứng từ thanh toán để liên hệ với khách hàng xử lý”.
Theo chuyên gia Nguyễn Quang Huy, với tiểu thương, vấn đề cốt lõi không phải là “họ có thích công nghệ hay không”, mà là “tiền có vào ngay không, có nhìn thấy ngay không, có dùng ngay được không?”. Muốn vậy, các ngân hàng cần thực hiện bốn lớp giải pháp. Thứ nhất, ghi có tức thì sau mỗi giao dịch mã QR hoặc chuyển khoản, để người bán thấy tiền về ngay trong tài khoản. Thứ hai, xác nhận giao dịch theo thời gian thực bằng âm thanh, tin nhắn hoặc thông báo trên ứng dụng, để họ yên tâm tương tự như khi cầm tiền mặt. Thứ ba, đối soát đơn giản theo ngày/ca bán, giúp tiểu thương biết ngay hôm nay bán được bao nhiêu, ai đã trả, còn thiếu gì. Thứ tư, gắn dòng tiền với vốn lưu động, thí dụ có thể ứng trước, có hạn mức nhỏ theo doanh thu, hoặc chuyển tiền sang nhà cung cấp rất nhanh.
Công ty fintech HENO từ giữa năm 2023 đã đưa ra giải pháp loa thanh toán Tingee đọc rõ thành công của giao dịch ngay sau khi khách hàng quét mã. Tốc độ cao, giá trị xác thực gần như tức thì có thể giúp nhiều đối tượng khách hàng như tiểu thương, chủ hộ kinh doanh... rảnh tay, an tâm sử dụng. Vì thế, sau ba năm, từ con số không, Tingee đã có khoảng 200.000 tài khoản đăng ký sử dụng. “Xây dựng niềm tin số cho khách hàng phổ thông không thể bắt đầu từ việc yêu cầu họ hiểu công nghệ, mà phải “dịch” công nghệ sang ngôn ngữ đời sống. Họ cần một tín hiệu rõ ràng, một thao tác đơn giản và một kết quả dễ kiểm chứng. Nghĩa là nghe được, nhìn được, dùng được và sai thì biết hỏi ai. Khi người lớn tuổi hoặc người lao động bình dân cảm thấy kiểm soát được đồng tiền, không bị phụ thuộc vào màn hình hay thuật ngữ kỹ thuật, niềm tin số mới hình thành bền vững”, Tổng Giám đốc HENO Phùng Ngọc Hoàng nhấn mạnh.
Thực tế, văn hóa mua bán ở Việt Nam có những sự khác biệt đặc trưng, bị chi phối bởi cả tính vùng miền, sự chênh lệch phát triển vùng... Thời gian tới, để thật sự hướng đến phổ cập thanh toán số, các tổ chức tài chính cần chú trọng vào ba yếu tố: Hạ tầng ổn định, bảo mật đa tầng và đơn giản hóa thao tác cho người cao tuổi, người ít tiếp xúc công nghệ. Từ đó, mục tiêu đạt tốc độ tăng trưởng bình quân 20-25% hằng năm về số lượng và giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt sẽ không còn là nhiệm vụ bất khả thi ■
Quyết định số 1813/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về việc phê duyệt Đề án phát triển thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam giai đoạn 2021-2025 nhấn mạnh việc khuyến khích, phát triển các sản phẩm thanh toán không dùng tiền mặt phù hợp với hành vi tiêu dùng ở khu vực nông thôn, vùng sâu, vùng xa, biên giới và hải đảo.
