1Buổi sáng đưa con đến trường. Buổi trưa tranh thủ ghé bệnh viện lấy thuốc cho mẹ. Chiều họp với đối tác. Tối lại gọi điện hướng dẫn bố cài một ứng dụng trên điện thoại, rồi quay sang tâm sự, dạy con học. Ở đâu đó trong nhịp sống hối hả của các đô thị, không ít người thuộc thế hệ 7X, 8X đang sống những ngày như thế.
“Tôi nghĩ chúng ta vẫn chưa hình dung hết mình đang đứng trước một thay đổi lớn đến mức nào”, nhà văn Đặng Hoàng Giang mở đầu cuộc trò chuyện.
Nếu trước đây, tuổi già chỉ là vài năm cuối đời thì giờ đây, nhiều người có thể sống thêm hai, thậm chí ba thập kỷ, chặng cuối bỗng thành một chặng đường đủ dài để tiếp tục học tập, làm việc, cống hiến và tận hưởng cuộc sống. “Khi tuổi thọ thay đổi, toàn bộ cấu trúc của cuộc đời cũng thay đổi theo”, nhận xét ấy của ông khiến tôi nghĩ nhiều hơn đến những gia đình quanh mình. Ngày càng có nhiều mái nhà có bốn thế hệ cùng hiện diện. Những người ngoài 80 tuổi vẫn còn đủ minh mẫn để nhìn thấy cháu lập gia đình, rồi đón chắt chào đời. Từ đây, gia đình Việt Nam bắt đầu bước vào một trạng thái chưa từng có tiền lệ.
Nhà văn Đặng Hoàng Giang nhìn nhận, xã hội có xu hướng coi già hóa dân số như một vấn đề của người cao tuổi. Nhưng những tác động đầu tiên và rõ rệt nhất lại đang diễn ra ở thế hệ trung niên - những người cùng lúc phải gánh nhiều vai trò nhất trong gia đình. Trong nghiên cứu xã hội học, đó được gọi là “thế hệ sandwich” - lớp người bị “kẹp” giữa hai đầu trách nhiệm. Nhưng ở Việt Nam, áp lực ấy còn mang một sắc thái rất riêng. Bởi từ bao đời nay, chăm sóc cha mẹ khi về già không chỉ là bổn phận, mà còn là một chuẩn mực đạo đức. Người Việt lớn lên cùng quan niệm “trẻ cậy cha, già cậy con”.
Cha mẹ dành cả đời vun vén cho con cái, và đến lượt mình, con cái sẽ phụng dưỡng cha mẹ khi tuổi già.
Mô hình ấy từng vận hành rất tự nhiên trong một xã hội mà tuổi thọ ngắn hơn, gia đình nhiều thế hệ sống gần nhau và nhịp sống chậm hơn. Nhưng hôm nay, hoàn cảnh đã đổi thay. Con cái đi học, đi làm ở những thành phố khác, thậm chí ở những quốc gia khác. Gia đình hạt nhân dần thay thế gia đình nhiều thế hệ. Cha mẹ sống lâu hơn, khỏe mạnh hơn nhưng cũng cần được đồng hành trong một khoảng thời gian dài hơn. Những quy ước cũ, vì thế, bắt đầu đứng trước những câu hỏi mới.
Trong nhiều gia đình Việt Nam, khi cha mẹ bước vào tuổi già, con cái thường mặc nhiên trở thành người đưa ra quyết định. Với mong muốn bảo vệ, nhiều người bắt đầu sắp xếp thay cha mẹ từ chuyện ăn uống, khám bệnh đến các khoản chi tiêu, thậm chí cả việc gặp gỡ bạn bè hay đi đâu, làm gì. Tất cả đều xuất phát từ tình thương.
Nhưng nhà văn Đặng Hoàng Giang đặt ra một câu hỏi khác: “Liệu yêu thương có đồng nghĩa với việc quyết định thay?”. Ông kể rằng trong nhiều cuộc trò chuyện với người cao tuổi, điều khiến họ buồn không hẳn là bệnh tật. Điều họ sợ hơn là cảm giác mình dần trở thành một người không còn được lắng nghe. Mọi người vẫn hỏi han, vẫn chăm sóc, nhưng ít ai hỏi họ muốn gì.
“Chúng ta vẫn quen nói đến chăm sóc người già”, Đặng Hoàng Giang chia sẻ. “Nhưng chăm sóc không có nghĩa là tước đi quyền tự chủ của họ”.
2Cuộc trò chuyện rồi cũng chạm đến một chủ đề vốn nhiều năm nay vẫn gây tranh luận trong xã hội: Viện dưỡng lão.
Ở Việt Nam, không ít người vẫn xem việc đưa cha mẹ vào cơ sở chăm sóc là biểu hiện của... sự bất hiếu. Quan niệm ấy bắt nguồn từ một nền văn hóa coi gia đình là nơi duy nhất người già thuộc về. Nhưng theo Đặng Hoàng Giang, khi cấu trúc gia đình thay đổi, có lẽ cũng cần nhìn nhận vấn đề này theo một cách bình tĩnh và cởi mở hơn.
“Chúng ta thường đặt câu hỏi: Con cái có chăm cha mẹ hay không? Nhưng có lẽ nên đặt thêm một câu hỏi khác: Cha mẹ muốn sống như thế nào?”. Ông nhấn mạnh: Không phải người cao tuổi nào cũng mong sống cùng con cháu. Nhiều người muốn có không gian riêng, muốn duy trì các mối quan hệ bạn bè đồng trang lứa, muốn tiếp tục một nhịp sống độc lập, thay vì trở thành trung tâm của mọi sự chăm sóc.
Từ đây, ông cũng chia sẻ thêm về những mô hình quốc tế mà Việt Nam có thể học hỏi. Bên cạnh viện dưỡng lão truyền thống, viện dưỡng lão đa thế hệ (mô hình chăm sóc sức khỏe hiện đại, nơi người cao tuổi và các bạn trẻ sinh viên, tình nguyện viên chung sống dưới một mái nhà) cũng là một lựa chọn thú vị dành cho những người già không muốn vây quanh bởi... toàn người già.
Tại đây, thế hệ trẻ được hỗ trợ không gian sống miễn phí hoặc giá rẻ. Đổi lại, họ sẽ dành thời gian trò chuyện, hỗ trợ công nghệ và chăm sóc tinh thần cho người già. Mô hình này không chỉ xóa nhòa khoảng cách thế hệ và đẩy lùi sự cô đơn của tuổi già, mà còn tạo nên một cộng đồng năng động. Hoặc, với những người cao tuổi còn sức khỏe (và hơn hết, muốn được già đi trong không gian sống quen thuộc, trong mái nhà thân thương của họ), các dịch vụ chăm sóc tại nhà lại là lựa chọn phù hợp.
Vậy nên, điều quan trọng không nằm ở địa điểm, mà ở việc lựa chọn có xuất phát từ mong muốn của chính người cao tuổi hay không?
3Trong khoảnh khắc ấy, tôi chợt nghĩ đến rất nhiều gia đình Việt Nam. Những cuộc tranh luận về việc bán hay giữ căn nhà cũ, về chuyện có nên ngừng lái xe, có nên chuyển đến sống cùng con, hay đơn giản là hôm nay nên ăn gì..., tất cả đều phản ánh một sự thay đổi lớn hơn nhiều: Tuổi già không còn là một giai đoạn ngắn ngủi để con cháu “chăm cho hết trách nhiệm”, mà là một phần đời dài, nơi mỗi con người vẫn cần được là chính mình.
Sức khỏe, sự đủ đầy, hay chuyện con cháu quần tụ là những điều thường được mong mỏi. Nhưng có lẽ, ai cũng muốn được sống như một con người độc lập, vẫn được yêu thương mà không bị thương hại, được giúp đỡ mà không đánh mất quyền lựa chọn, vẫn được thấy mình còn có ích cho gia đình và xã hội, cho hôm nay và cả ngày mai.
Đôi khi, hiếu thảo không chỉ là giữ cha mẹ ở gần mình, hiếu thảo còn là đủ bao dung để chấp nhận rằng cha mẹ cũng có quyền lựa chọn cuộc sống của họ. Điều đó đòi hỏi không chỉ tình yêu thương, mà còn là sự tôn trọng”.
Nhà văn Đặng Hoàng Giang
