Áp lực và tổn thất do thiếu điện
Nhìn lại giai đoạn nắng nóng và hạn hán kỷ lục năm 2023 (từng khiến các hồ thủy điện miền bắc thiếu hụt nguồn nước nghiêm trọng, làm gián đoạn dây chuyền công nghệ, gây tổn thất lớn cho nhiều nhà máy điện) do ảnh hưởng của việc cắt giảm phụ tải bất khả kháng, nhiều doanh nghiệp phải đối mặt những thách thức chưa từng có.
Đơn cử, Công ty cổ phần Gang thép Cao Bằng (phường Thục Phán, tỉnh Cao Bằng). Với đặc thù dây chuyền có tính liên động cực kỳ cao, việc dừng sản xuất đột ngột không đơn thuần là tạm dừng máy, mà kéo theo hệ lụy dây chuyền nghiêm trọng đến toàn bộ thiết bị. Ông Hoàng Huy Bình, Trưởng phòng Kỹ thuật cơ điện của công ty, cho biết: “Chỉ riêng hai tháng cao điểm năm 2023, việc phải dừng hệ thống lò cao lần lượt là 67 giờ và 51 giờ để phối hợp tiết giảm điện đã khiến công ty thiệt hại sơ bộ 9,19 tỷ đồng. Mỗi ngày dừng sản xuất, công ty vẫn phải gánh khoản chi phí cố định khoảng 600 triệu đồng và tốn thêm 250 triệu đồng/ngày tiền điện phụ trợ để duy trì ủ lò an toàn. Khi nguồn điện bị cắt giảm xuống mức tối thiểu, nhà máy buộc phải dừng hoàn toàn phân xưởng khai tuyển và luyện thép, làm đứt gãy chuỗi cung ứng phôi thép ra thị trường”.
Tại trung tâm kinh tế lớn như Hà Nội, tình trạng thiếu hụt năng lượng vào mùa nắng nóng cũng tạo ra áp lực nặng nề lên khối sản xuất tư nhân. Theo ông Lê Văn Bộ, Cơ sở sản xuất Tố Tâm chay (xã Cổ Đô), để bảo đảm tiến độ các đơn hàng đã ký kết với đối tác, cơ sở này buộc phải liên tục thay ca đổi kíp, cho công nhân hoạt động luân phiên. Sự xáo trộn này khiến chi phí tăng cao, trực tiếp làm tăng giá thành sản phẩm và khiến doanh thu của đơn vị bị ảnh hưởng đáng kể.
Ở thời điểm năm 2023, do tính chất khủng hoảng nguồn cung đột ngột, công tác khắc phục giữa ngành điện và doanh nghiệp chủ yếu mang tính bị động, áp đặt giải pháp tình thế để bảo vệ an toàn cho hệ thống lưới quốc gia. Ngành điện buộc phải ưu tiên giữ dòng cho hoạt động chính trị, cơ quan trọng yếu, bệnh viện và sinh hoạt của nhân dân, trong khi các đối tượng sản xuất công nghiệp bắt buộc phải luân phiên tiết giảm. Việc thiếu kế hoạch phòng ngừa chung (từ cả cơ quan quản lý, ngành điện và doanh nghiệp) đã khiến vấn đề trở nên trầm trọng hơn.
Sẵn sàng kịch bản ứng phó
Để quản trị rủi ro thiếu điện từ sớm, các đơn vị điện lực địa phương sớm xây dựng Phương án cung ứng điện chi tiết cho năm 2026. Tại Cao Bằng, Quyết định số 2376/QĐ-UBND đã chỉ rõ các kịch bản vận hành từ chế độ bình thường, thiếu nguồn cục bộ cho đến chế độ cực kỳ khẩn cấp để sa thải phụ tải điện theo các mức từ 5-50% công suất phân bổ, giúp toàn hệ thống không bị bất ngờ. Ngành điện địa phương tập trung nâng cao độ tin cậy lưới truyền tải qua các Trạm biến áp 110 kV và khai thác tối đa hệ thống SCADA (giám sát và thu thập dữ liệu) để đóng cắt thiết bị trung thế từ xa, giúp cô lập nhanh sự cố.
Sự phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước và đơn vị cung ứng điện được thực hiện theo cơ chế “đối tác đồng hành”, nhằm giảm tới mức thấp nhất tổn thất cho kinh tế địa phương. Ông Vũ Xuân Linh, Giám đốc Công ty Điện lực Cao Bằng cho biết: Đơn vị lập phương thức vận hành hằng tuần, báo cáo Sở Công thương trước 16 giờ thứ sáu. Lịch ngừng, giảm điện được cập nhật chính xác trên hệ thống quản lý và tự động nhắn tin đến người đại diện doanh nghiệp để chủ động sắp xếp lại lịch sản xuất.
Ở góc độ quản lý, theo ông Phạm Xuân Tùng, Giám đốc Sở Công thương Cao Bằng, ngành công thương liên tục đôn đốc, giám sát việc cấp điện để bảo đảm tính công bằng, công khai, đồng thời hỗ trợ tháo gỡ các thủ tục cho doanh nghiệp phát triển nguồn năng lượng tại chỗ. Thay vì những đợt cắt điện đột ngột gây sốc như ba năm trước, cơ chế cảnh báo sớm hiện nay giúp mối quan hệ giữa bên bán điện và bên mua điện minh bạch hơn.
Trong khi đó, doanh nghiệp cũng “không còn thụ động chờ đợi thông báo cắt giảm điện mà đã xây dựng sẵn kịch bản điều hành phụ tải theo ba cấp độ”. Ở cấp độ phối hợp thấp, công ty triệt để dịch chuyển biểu đồ phụ tải: Đẩy tối đa công suất của lò luyện thép và quạt cao áp vào khung giờ thấp điểm ban đêm; Chủ động dừng hoặc giảm tải các dây chuyền phụ trợ vào giờ cao điểm cực đoan từ 17 giờ 30 phút đến 22 giờ 30 phút để chuyển sang bảo dưỡng. Ở cấp độ khẩn cấp, doanh nghiệp sẵn sàng cô lập phụ tải không thiết yếu, kích hoạt hệ thống máy phát điện diesel dự phòng tại chỗ để bảo vệ an toàn thiết bị cốt lõi - ông Hoàng Huy Bình cho biết.
Các doanh nghiệp hiện cũng hướng mạnh đến giải pháp tự chủ năng lượng xanh tại chỗ. Như ông Lê Văn Bộ bộc bạch: Các đơn vị sản xuất thật sự mong muốn cơ quan chức năng ban hành chính sách thông thoáng, để sớm có cơ chế tiếp cận nguồn điện tái tạo phù hợp. Việc dịch chuyển từ tư duy ứng phó tình thế sang chủ động thay đổi phương thức vận hành công nghệ, tự gánh vác một phần nguồn cung chính là “chìa khóa” giúp nền sản xuất trong nước thích ứng hiệu quả và giữ vững tốc độ tăng trưởng, trước thực trạng thiếu hụt năng lượng ngày một phức tạp.
MỘT SỐ GIẢI PHÁP ỨNG PHÓ
Cơ quan quản lý và Ngành điện: Chủ động lập kịch bản sa thải phụ tải từ sớm (5% - 50%); áp dụng công nghệ SCADA cô lập nhanh sự cố; lập phương thức vận hành hằng tuần, thông báo để đồng hành cùng doanh nghiệp.
Doanh nghiệp sản xuất: Dịch chuyển dây chuyền công suất lớn sang giờ thấp điểm ban đêm; tiết giảm phụ tải giờ cao điểm (17 giờ 30 phút - 22 giờ 30 phút) để bảo dưỡng; sẵn sàng kích hoạt máy phát dự phòng và tự chủ năng lượng xanh tại chỗ.
