Từ phong trào đến tiêu chí đánh giá chất lượng giáo dục

Khởi sắc, nhưng chưa đồng đều

- Thưa ông, việc xây dựng văn hóa đọc trong nhà trường là một yếu tố rất quan trọng để phát triển năng lực tư duy và tích lũy kiến thức cho học sinh. Tuy nhiên, đây cũng là vấn đề đang nhận được nhiều ý kiến góp ý từ xã hội. Ông có thể chia sẻ góc nhìn về hiện trạng hoạt động này?

- Từ nhiều năm nay, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã có nhiều văn bản chỉ đạo, hướng dẫn các cơ sở giáo dục trong cả nước xây dựng và phát triển văn hóa đọc, đồng thời tổ chức hưởng ứng Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam hằng năm. Bên cạnh đó, vấn đề này cũng nhận được sự quan tâm của nhiều cơ quan, ban, ngành và toàn xã hội. Nhờ vậy, việc xây dựng văn hóa đọc trong nhà trường thời gian qua đã có nhiều khởi sắc.

Có thể thấy, nhiều trường học đã tổ chức Ngày Sách và Văn hóa đọc ngày càng nền nếp hơn, với hình thức đa dạng, phong phú hơn. Các hoạt động như tổ chức sự kiện về đọc sách, giới thiệu sách, giao lưu với tác giả, nghe diễn giả nói chuyện về sách hoặc tổ chức các cuộc thi, hoạt động ngoại khóa gắn với sách đã góp phần tạo không khí đọc sách trong nhà trường. Đặc biệt, nhiều trường chất lượng cao đã quan tâm đầu tư xây dựng thư viện hiện đại, trang bị thêm nhiều đầu sách, tạo điều kiện thuận lợi hơn để học sinh tiếp cận với sách.

Tuy nhiên, việc xây dựng văn hóa đọc trong nhà trường hiện nay chưa đồng đều. Các trường ở thành phố, do có điều kiện thuận lợi hơn về cơ sở vật chất, nguồn lực, đội ngũ và sự quan tâm của phụ huynh, thường làm tốt hơn so với các trường ở nông thôn, vùng sâu, vùng xa. Ở nhiều nơi, điều kiện thư viện, nguồn sách, không gian đọc và các hoạt động khuyến khích việc đọc vẫn còn hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu phát triển văn hóa đọc một cách nền nếp.

- Các ứng dụng đọc sách trực tuyến, các nền tảng giáo dục số hay thư viện số của trường có vai trò thế nào trong việc giúp học sinh tiếp cận các tài liệu đọc một cách thuận tiện và hiệu quả?

- Hiện nay, một số trường học đã quan tâm trang bị thư viện số cho học sinh. Cùng với sự phát triển của công nghệ, nguồn cung sách cho thư viện số cũng ngày càng đa dạng và phong phú hơn. Các ứng dụng đọc sách trực tuyến, các nền tảng giáo dục số và việc sử dụng thiết bị điện tử như máy tính bảng, máy tính hoặc điện thoại thông minh đã tạo thêm nhiều điều kiện thuận lợi để học sinh tiếp cận tài liệu đọc một cách nhanh chóng, linh hoạt và hiệu quả hơn.

Từ nhiều năm nay, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cũng đã xây dựng và phát triển các nền tảng số phục vụ việc học, việc đọc của giáo viên và học sinh. Thông qua các nền tảng này, học sinh có thể dễ dàng truy cập bản điện tử sách giáo khoa và một số sách tham khảo của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam một cách thuận tiện, ở mọi nơi, mọi lúc, trên máy tính cũng như các thiết bị di động nói chung. Điều này góp phần mở rộng không gian đọc sách, giúp học sinh không chỉ phụ thuộc vào sách in hay thư viện truyền thống, mà còn có thêm công cụ tiếp cận tài liệu học tập phù hợp xu thế hiện nay.

Tuy nhiên, bên cạnh những thuận lợi đó cũng có một số vấn đề cần quan tâm. Trên thực tế, hiện nay số lượng nền tảng giáo dục số khá nhiều, nhưng số nền tảng được kiểm soát, thẩm định nội dung một cách chuyên nghiệp, có quy trình chặt chẽ để bảo đảm các yêu cầu về khoa học và sư phạm thì chưa nhiều, dẫn tới việc học sinh tiếp cận một số tài liệu điện tử không bảo đảm chất lượng, có thể tác động không tốt tới chất lượng đọc và học tập.

Ngoài ra, việc mua sách số, sử dụng sách số cho giáo viên và học sinh hiện nay chưa thật sự trở thành một nhu cầu thường xuyên, rộng khắp. Nhiều nhà trường, giáo viên, phụ huynh và học sinh vẫn chưa hình thành thói quen khai thác sách số như một nguồn học liệu chính thức, có chọn lọc và có định hướng. Vì vậy, trong thời gian tới, cùng với việc nâng cao nhận thức về chuyển đổi số, hy vọng rằng việc trang bị thư viện số sẽ trở thành một yêu cầu quan trọng trong đánh giá chất lượng giáo dục của mỗi cơ sở giáo dục.

Khắc phục "căn bệnh" hình thức

- Có ý kiến cho rằng, một số nhà trường xây dựng và tổ chức phong trào đọc sách theo kiểu hình thức, khẩu hiệu, thưa ông, làm sao để chữa được “bệnh” này?

- Để khắc phục tình trạng một số nhà trường xây dựng và tổ chức phong trào đọc sách theo kiểu hình thức, khẩu hiệu, trước hết cần bắt đầu từ tâm huyết và trách nhiệm của người đứng đầu cơ sở giáo dục. Nếu hiệu trưởng và đội ngũ quản lý nhà trường thật sự coi việc phát triển văn hóa đọc là một nhiệm vụ quan trọng trong giáo dục học sinh, thì hoạt động đọc sách sẽ không dừng lại ở các phong trào mang tính thời điểm, mà sẽ được đưa vào kế hoạch hoạt động của nhà trường một cách thường xuyên, thiết thực và có chiều sâu.

Bên cạnh đó, cần có cơ chế báo cáo, kiểm tra, giám sát và đánh giá cụ thể. Việc xây dựng văn hóa đọc trong nhà trường cần được gắn với các tiêu chí rõ ràng, có thể theo dõi và đánh giá được, chẳng hạn như chất lượng hoạt động thư viện, mức độ tham gia của học sinh, hiệu quả của các tiết đọc sách, hoạt động giới thiệu sách, trao đổi về sách, cũng như sự phối hợp giữa nhà trường, giáo viên và phụ huynh. Khi có cơ chế kiểm tra, giám sát và chấm điểm phù hợp, các nhà trường sẽ có trách nhiệm hơn trong việc tổ chức hoạt động đọc sách, đồng thời hạn chế tình trạng làm đối phó, làm theo phong trào hoặc chỉ chú trọng khẩu hiệu.

Quan trọng hơn, cần chuyển trọng tâm từ tổ chức sự kiện sang xây dựng thói quen đọc. Một vài ngày hội đọc sách hay một vài cuộc thi giới thiệu sách sẽ rất quan trọng nếu được đặt trong một quá trình giáo dục lâu dài. Nhưng nếu chỉ dừng ở sự kiện, thiếu hoạt động thường xuyên, thì rất khó tạo ra văn hóa đọc thực chất. Vì vậy, nhà trường cần biến việc đọc sách thành một phần tự nhiên trong đời sống học đường, để học sinh được đọc, được chia sẻ, được thảo luận hằng ngày. Khi đó, “bệnh” hình thức trong phong trào đọc sách mới có thể được khắc phục.

- Nhìn tổng thể, đâu là những giải pháp để văn hóa đọc thật sự phát triển trong nhà trường, thưa ông?

- Trước hết, cần tiếp tục nâng cao nhận thức của nhà trường, giáo viên, phụ huynh và học sinh về vai trò của sách và việc đọc sách. Một giải pháp quan trọng là cần tăng cường đầu tư cho thư viện trường học. Thư viện phải trở thành một không gian học tập, khám phá và chia sẻ tri thức hấp dẫn đối với học sinh, chứ không chỉ là nơi lưu giữ sách. Các nhà trường cần quan tâm bổ sung nguồn sách phong phú, phù hợp với từng cấp học, từng độ tuổi, bao gồm sách văn học, khoa học, lịch sử, kỹ năng sống, sách tham khảo... Cần cải thiện không gian đọc, cách thức phục vụ bạn đọc, ứng dụng công nghệ trong quản lý thư viện để học sinh cảm thấy việc đến thư viện và đọc sách là một nhu cầu tự nhiên, gần gũi, thú vị.

Bên cạnh thư viện truyền thống, cần đẩy mạnh phát triển thư viện số và các nền tảng đọc sách trực tuyến có nội dung được kiểm soát, thẩm định kỹ lưỡng, bảo đảm phù hợp với học sinh. Trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay, việc kết hợp sách in với sách số sẽ giúp học sinh có thêm cơ hội tiếp cận tài liệu đọc ở mọi lúc, mọi nơi.

Muốn khuyến khích học sinh đọc sách, trước hết giáo viên cần là người có thói quen đọc, biết lựa chọn, giới thiệu và hướng dẫn học sinh đọc những cuốn sách phù hợp. Các nhà trường cần quan tâm bồi dưỡng kỹ năng tổ chức hoạt động đọc sách cho giáo viên, nhất là giáo viên chủ nhiệm, giáo viên ngữ văn, cán bộ thư viện và những người trực tiếp tham gia các hoạt động giáo dục học sinh.

Các hoạt động đọc sách không nên chỉ dừng ở phong trào mà cần trở thành một tiêu chí trong xây dựng môi trường giáo dục chất lượng. Những mô hình thư viện tốt, những cách làm hay, những tập thể và cá nhân có đóng góp tích cực cho phát triển văn hóa đọc cần được biểu dương, nhân rộng.

Ngoài ra, cần tăng cường sự phối hợp giữa nhà trường và gia đình. Phụ huynh có vai trò quan trọng trong việc hình thành thói quen đọc sách cho con em mình. Nếu ở nhà, cha mẹ quan tâm tạo không gian đọc, dành thời gian đọc cùng con, khuyến khích con lựa chọn sách phù hợp và hạn chế việc sử dụng thiết bị điện tử thiếu kiểm soát, thì thói quen đọc của học sinh sẽ được củng cố tốt hơn.

- Xin trân trọng cảm ơn ông!