Nhận thấy thực trạng đó, bà Bùi Thị Ninh, Phó Giám đốc Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) Chi nhánh TP Hồ Chí Minh, bắt tay thực hiện Dự án GRACE - Mạng lưới Phát triển dịch vụ dành cho Người cao tuổi từ năm 2021.
Khi bắt tay vào dự án, điều khiến bà Ninh trăn trở nhất lại không phải là giáo trình hay kinh phí, mà là... tên gọi của nghề: “Chúng ta vẫn quen gắn người chăm sóc người cao tuổi với hình ảnh osin, hay giúp việc. Khi xã hội còn nhìn nhận như vậy, rất khó thu hút những người trẻ có chuyên môn, có tâm huyết bước vào nghề”.
Nhận xét ấy cũng là điểm nghẽn mà nhiều quốc gia già hóa dân số từng trải qua. Theo Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), kinh tế chăm sóc đang trở thành một trong những lĩnh vực tạo việc làm phát triển nhanh nhất thế giới. Song, để phát triển bền vững, công việc chăm sóc phải được công nhận là một nghề chuyên môn, có tiêu chuẩn kỹ năng, hệ thống đào tạo và cơ hội phát triển nghề nghiệp, thay vì chỉ được xem là lao động giản đơn.
Nếu có điều gì khiến bà Bùi Thị Ninh bất ngờ nhất sau gần bốn năm theo đuổi dự án, thì đó là khoảng cách rất lớn giữa những gì xã hội nghĩ về nhu cầu của người cao tuổi và những gì họ thật sự cần. Trên thực tế, chăm sóc người cao tuổi chưa bao giờ chỉ là giúp một người ăn uống, tắm rửa hay uống thuốc đúng giờ. Đó là công việc đòi hỏi kiến thức về tâm lý, giao tiếp, phục hồi chức năng, hỗ trợ vận động, nhận diện các dấu hiệu sa sút trí tuệ, chăm sóc giảm nhẹ, xử lý những tình huống khẩn cấp, đồng thời biết cách phối hợp gia đình và nhân viên y tế. Quan trọng hơn cả, người chăm sóc phải biết cách lắng nghe, để mỗi người cao tuổi vẫn cảm thấy mình được tôn trọng và được làm chủ cuộc sống của chính mình.
Những yêu cầu ấy khiến nghề chăm sóc người cao tuổi ngày càng tiến gần hơn tới một nghề dịch vụ chuyên nghiệp, thay vì một công việc mang tính hỗ trợ đơn thuần.
Để xây dựng chương trình đào tạo, nhóm thực hiện dự án GRACE đã dành nhiều tháng khảo sát, trò chuyện với người cao tuổi ở nhiều địa phương. Có những cuộc gọi chỉ dự định kéo dài vài phút để thu thập thông tin, nhưng rồi người ở đầu dây bên kia cứ chậm rãi kể chuyện.
Chi tiết nhỏ ấy lại phản ánh một thực tế ngày càng phổ biến trong xã hội hiện đại. Theo WHO, cô đơn và cô lập xã hội là một trong những yếu tố làm gia tăng nguy cơ trầm cảm, suy giảm nhận thức và nhiều bệnh lý mạn tính ở người cao tuổi. Vì vậy, chăm sóc tuổi già ngày nay không chỉ dừng ở việc đáp ứng nhu cầu sinh hoạt hằng ngày mà còn phải hướng đến sức khỏe tinh thần, khả năng giao tiếp và duy trì sự kết nối xã hội.
Điều khiến đội ngũ thực hiện dự án bất ngờ hơn cả là nhu cầu học hỏi lại không chỉ đến từ những người đang làm việc trong các cơ sở chăm sóc. “Nhiều tổ chức thiện nguyện cũng chủ động tìm đến chúng tôi. Họ thường xuyên chăm sóc người già neo đơn, người khuyết tật, nhưng trước đây chủ yếu làm bằng kinh nghiệm và lòng tốt. Họ mong muốn được học để biết cách hỗ trợ đúng hơn, an toàn hơn”, bà Bùi Thị Ninh kể thêm.
Tương tự, nhiều người đăng ký các khóa học đơn giản vì muốn chăm sóc chính cha mẹ mình. Có người là điều dưỡng muốn bổ sung kỹ năng chăm sóc tinh thần. Có người từng làm giáo viên mầm non, sau nhiều năm chăm sóc trẻ nhỏ, lại nhận ra xã hội cũng đang cần những người biết chăm sóc tuổi già. Thậm chí có cả nam giới tìm đến lớp học, với mong muốn hiểu hơn cách đồng hành cùng cha mẹ khi tuổi tác ngày một cao.
Trong bối cảnh Việt Nam đang chuyển từ giai đoạn già hóa sang dân số già, câu chuyện chuẩn bị nguồn nhân lực chăm sóc không còn là việc của riêng ngành y tế hay an sinh xã hội. Đó là bài toán của thị trường lao động, của hệ thống giáo dục nghề nghiệp, của doanh nghiệp và của cả mỗi gia đình.
Những người chăm sóc được đào tạo bài bản sẽ không chỉ góp phần giảm gánh nặng cho người thân, mà còn trở thành một mắt xích quan trọng trong hệ thống chăm sóc dài hạn, cũng như sự phát triển của “nền kinh tế bạc” mà nhiều quốc gia đang hướng tới.
Chăm sóc người cao tuổi là một lĩnh vực liên ngành. Bên cạnh kỹ năng chăm sóc cơ bản, người chăm sóc còn cần kiến thức về dinh dưỡng, phục hồi chức năng, sơ cứu, giao tiếp, tâm lý và cả những hiểu biết nhất định về pháp luật, bởi không ít gia đình phải đối diện với các vấn đề liên quan ủy quyền, tài sản, quyền lợi của người cao tuổi hay các thủ tục hành chính.
