Nhật Bản “giữ chân” người già
Một buổi sáng ở Tokyo, khi một cụ ông bước vào chi nhánh ngân hàng quen thuộc, hệ thống AI lập tức phân tích giọng nói của ông để tìm dấu hiệu suy giảm nhận thức sớm nhất. Đây là mô hình Viện Nghiên cứu Nhật Bản (JRI) đề xuất áp dụng đại trà trong thời gian tới, khi tài sản của hàng triệu người mắc sa sút trí tuệ có nguy cơ bị đóng băng, ảnh hưởng tới thanh khoản toàn nền kinh tế.
Câu chuyện ấy chỉ là một mảnh ghép nhỏ trong nỗ lực lớn hơn của Nhật Bản, nhằm thích ứng với một cấu trúc dân số đang già đi nhanh chóng. Nếu tính đến năm 2024, Nhật Bản có 36,25 triệu người từ 65 tuổi trở lên, chiếm 29,3% dân số, thì tỷ lệ này được dự báo tăng lên 34,8% vào năm 2040, vượt xa vùng lãnh thổ đứng thứ hai thế giới là Martinique.
Chính thực tế già đi nhanh và sâu hơn bất kỳ nơi nào khác đã buộc Nhật Bản phải tìm lời giải sớm hơn phần còn lại của thế giới, với trọng tâm không phải là chăm sóc người già như một gánh nặng, mà là giữ họ lại trong nền kinh tế càng lâu càng tốt.
Tỷ lệ lao động từ 65 tuổi trở lên có việc làm tại Nhật Bản đạt 25,2% vào năm 2022, tăng liên tục suốt 20 năm và vượt xa Mỹ (18,7%), Canada (14,4%), Anh (11,3%), Đức (8,9%), Italia (5,3%) hay Pháp (4,2%) - dù vẫn còn kém Hàn Quốc, nước đứng đầu thế giới với 37,3%. Hiện Nhật Bản có 5,4 triệu người từ 70 tuổi trở lên vẫn tham gia lực lượng lao động và lao động cao tuổi chiếm trung bình 14% tổng lực lượng lao động toàn quốc.
Để đạt được điều đó, chính sách của Nhật Bản đi theo lộ trình rất rõ ràng, mỗi lần nâng chuẩn cách nhau khoảng một thập kỷ. “Đạo luật ổn định việc làm cho người cao tuổi” được thông qua lần đầu năm 2013, yêu cầu doanh nghiệp tạo điều kiện cho lao động làm việc đến 65 tuổi thông qua tái ký hợp đồng hoặc gia hạn.
Đến tháng 3/2020, Quốc hội Nhật Bản thông qua bản sửa đổi, có hiệu lực từ 2021, yêu cầu các công ty tạo điều kiện cho nhân viên làm việc tới 70 tuổi. Theo khảo sát năm 2023 của Bộ Lao động nước này với khoảng 230.000 doanh nghiệp, 42% cho phép nhân viên làm việc đến 70 tuổi hoặc hơn, gấp đôi tỷ lệ năm 2013.
Dù quy định trên chưa mang tính bắt buộc và không kèm chế tài, nhiều doanh nghiệp đã đi trước cả luật. Tenpos Holdings bỏ hẳn quy định tuổi nghỉ hưu từ năm 2005, hiện hơn 30% nhân viên tại trụ sở chính đã trên 60 tuổi. Calbee từ tháng 4/2024 cho phép nhân viên có kỹ năng chuyên môn tiếp tục làm việc sau 60 tuổi mà không bị cắt giảm lương hay phúc lợi. Toyota bắt đầu tái tuyển dụng người cao tuổi ở tất cả các bộ phận từ tháng 8/2024.
Song song, chính phủ hỗ trợ tài chính cho các công ty tuyển người lao động từ 65 tuổi trở lên và cung cấp thiết bị giúp họ làm việc dễ dàng hơn. Tuy nhiên, một số chuyên gia cho rằng hệ thống lương hưu vẫn tạo ra lực cản nhất định, khi người có thu nhập vượt ngưỡng sau tuổi nghỉ hưu bị cắt giảm một phần lương hưu, khiến không ít người cao tuổi chủ động giảm giờ làm để giữ phúc lợi.
Trung Quốc xem kinh tế bạc là trụ cột tiêu dùng
Thay vì kéo dài tuổi làm việc, Trung Quốc chọn cách biến nhu cầu tiêu dùng của người già thành động lực cho tổng cầu nội địa, một lựa chọn phản ánh đúng bối cảnh riêng của nước này, nơi thị trường lao động vẫn còn dư địa từ lực lượng trẻ, trong khi tiêu dùng nội địa mới là điểm nghẽn tăng trưởng. Điểm khác biệt lớn nhất so với Nhật Bản: Các văn kiện chính sách của Trung Quốc gần như không đề cập việc mở rộng vai trò lao động của người cao tuổi.
Tháng 1/2024, Quốc vụ viện Trung Quốc lần đầu tiên ban hành kế hoạch phát triển “kinh tế bạc” ở cấp quốc gia với hàng loạt giải pháp thúc đẩy các ngành công nghiệp và dịch vụ phục vụ người cao tuổi, từ chăm sóc sức khỏe thông minh, sản phẩm hỗ trợ sinh hoạt, dịch vụ dưỡng lão, tài chính dành cho người cao tuổi, thiết bị phục hồi chức năng, đến nhà ở thân thiện tuổi già và du lịch nghỉ dưỡng. Chính phủ Trung Quốc cũng đặt mục tiêu xây dựng các khu công nghiệp chuyên về “kinh tế bạc” và thúc đẩy doanh nghiệp tư nhân tham gia mạnh hơn vào thị trường này.
Quy mô của chiến lược này rất lớn. Trung tâm Nghiên cứu lão hóa Trung Quốc ước tính “kinh tế bạc” nước này khoảng 7.000 tỷ NDT, và được kỳ vọng tăng lên 30.000 tỷ NDT vào năm 2035 - gấp hơn bốn lần trong vòng một thập kỷ. Chính sách ấy vẫn đang được bồi đắp liên tục: Ngày 14/1/2026, tám cơ quan trong đó có Bộ Dân chính, Ủy ban Cải cách và Phát triển Quốc gia, Bộ Thương mại công bố thêm 14 biện pháp mới nhằm nâng cao chất lượng tăng trưởng của các doanh nghiệp chăm sóc người cao tuổi, cho thấy chính sách đang chuyển từ giai đoạn đặt nền móng sang vận hành thực chất.
Có thể thấy, “kinh tế bạc” không còn là một thị trường ngách phục vụ nhóm dân số dễ tổn thương, mà đang được xây dựng để trở thành một trong những trụ cột tiêu dùng nội địa của nền kinh tế lớn thứ hai thế giới.
Hai logic, một điểm đến
Sự khác biệt giữa hai mô hình không nằm ở việc đúng sai, mà nằm ở chỗ mỗi nước đang giải một bài toán dân số khác nhau bằng công cụ phù hợp với cấu trúc kinh tế của riêng mình. Nhật Bản, với lực lượng lao động trẻ đã cạn kiệt từ nhiều năm trước, buộc phải giữ người già lại trong guồng máy sản xuất để duy trì năng suất. Trung Quốc,
với quy mô dân số trẻ vẫn còn lớn nhưng tổng cầu nội địa đang cần được kích hoạt, lại nhìn thấy ở người già một thị trường tiêu dùng khổng lồ chưa được khai thác hết.
Nhưng chính sự khác biệt đó cũng có thể không kéo dài mãi mãi. Dân số trong độ tuổi lao động của Trung Quốc đã đạt đỉnh từ hơn một thập kỷ trước và được dự báo giảm từ khoảng 984 triệu người năm 2024 xuống còn 745 triệu người vào năm 2050 - theo các ước tính dựa trên dữ liệu dân số của Liên hợp quốc.
Khi khoảng đệm dân số trẻ đó dần cạn, bài toán mà Trung Quốc đang tạm gác lại hôm nay - làm sao giữ người già ở lại thị trường lao động - nhiều khả năng sẽ quay trở lại trong vài thập kỷ tới, đúng như những gì Nhật Bản đã đối mặt sớm hơn phần còn lại thế giới gần 20 năm trước.
Theo nghĩa đó, hai mô hình không hẳn là hai lựa chọn độc lập, mà có thể là hai chặng của cùng một con đường: Trung Quốc hôm nay đang đứng ở vị trí mà Nhật Bản từng đứng cách đây khoảng 20 năm, lúc tiêu dùng nội địa vẫn còn dư địa để trở thành động lực chính, trước khi thị trường lao động buộc phải nhập cuộc.
Câu hỏi mà cả Tokyo lẫn Bắc Kinh đang tìm lời giải: Làm sao tổ chức lại nền kinh tế để thúc đẩy tăng trưởng trong một xã hội ngày càng nhiều người già, thay vì chống lại một quá trình khó đảo ngược?
